મધ્યરાત્રિના મુસાફ઼રો

(સત્યઘટના પર આધારિત, પાત્રોનાં નામ સાચાં)

રાજીવ ગાંધીના જમાનાની વાત છે. હું ત્યારે બારેક વરસનો હતો. એ જમાનામાં અનુપ જલોટા સુપરસિંગર હતા.

ગુજરાતી ફ઼િલ્મો અને તખ઼્તાના જાણીતા કલાકાર સ્વ. સુરેશ રાવલ ત્યારે નાટ્યસંસ્થા ’નટરાજ થિયેટર’ ચલાવતા. મારી મા એમાં અભિનય આપતાં. સુરેશકાકાનું અટ્ટહાસ્ય બહુ જાણીતું. એ હસે તો ઘરનાં નળિયાં ખખડે, ગામનાં છોકરાં રોતાં હોય તો છાનાં રહી જાય અને છાનાં હોય તો ભડકીને રોવા મંડે! “હા! હા! હા!” નો નાદ હજુ પણ સપનામાં આવે છે અને એ ભલા, પ્રેમાળ, રમૂજી અને આનંદી જીવની યાદમાં આંસુ ભરી જાય છે.

સુરેશકાકા પ્રેમથી અમને, બીજી પેઢીને તૈયાર કરતા. જમાનો યે એવો હતો કે અમે તક મળે મળતા કામ કરવા લાગી પડતા. કામ કરતાં ચૂકીએ તો સુરેશકાકા તો ઠીક, બેડાનું કોઈ પણ વઢે ત્યારે અમારાં મા-બાપને ત્યારે એમાં ’પલોટવાનું’ લાગતું. આજકાલની આળાઈ ક્યારે સમાજમાં આવી ગઈ તેની ખબર નથી પણ સમાજને આમાં ભયંકર નુક્સાન ગયું છે.

પ્રેમ પણ એવો જ હતો. બધાં છોકરાં ભાઈ-ભાંડરાંની જેમ જ ઊછર્યાં અને આજે પણ સંબંધો એવા જ હક-દાવાના રહ્યા છે.

સુરેશકાકાએ છોકરાંને ટ્રેઇન કરવા એક સરસ રસ્તો કાઢેલો. અનુપ જલોટાએ આખ્યાન શૈલિમાં સૂરદાસજીનું પદ “મૈં નહીં માખન ખાયો” ગાયેલું તેના પર એક નૃત્યનાટિકા જેવી નાટિકા તૈયાર કરાવેલી. સમયે સમયે અમારી પાસે જુદી જુદી જગ્યાએ ભજવાવતા. એમનો મોટો દિકરો વિરલ કનૈયો બને. વિરલ પોતાનો દિકરો એટલે નહીં પણ અમારા બધામાં સૌથી ચડિયાતો એક્ટર માટે મુખ્ય પાત્રમાં. સુરેશકાકાનો આગ્રહ શુદ્ધ અને સભ્ય ભાષાનો. એવું મને ફાવે એટલે મને પણ કનૈયાના મુખ્ય સખાનો રોલ મળેલો – બાકી મારો અભિનય બધામાં નબળો. બીજા કલાકારોમાં કૌશિક સિંધવ (સિંધવકાકા)નો ચેતન, વિરલના ફઈનો દિકરો જગત – અમે બધાં હેડી-હેડીના. મહેશકાકાના (મહેશભાઈ ભટ્ટના) દિકરા દીપુભાઈ (દીપ્તેશ) જબરા મેઇક‍અપમેન અને સુરેશકાકાનાં મોટાં પુત્રી જ્યોતિબેન સિદ્ધહસ્ત કલાકાર – પણ બધાં છોકરાં સાથે એ બન્ને પણ છોકરાંમાં ગણાય એટલે એમણે એમનાં કામ કરવાનાં! દીપુભાઈ મેઇક‍અપ કરે અને જ્યોતિબેન યશોદા બને.

નાટિકા ચાલી. અમે જુદાજુદા ગામ ફરી ફરીને ખૂબ શો કરતા. એ સમયે ચોવીસ કલાક વીજળી હતી નહીં. ગમે ત્યારે અંધારું થાય – અને એ થાય તો પેટ્રોમેક્સના આધારે પણ શો ચાલે. માઇકની જરૂર ન પડે તેટલે મોટેથી બોલી શકવું તે તો તખ઼્તાની ટ્રેઇનિંગ કહેવાય!

ભરતનાટ્યશાસ્ત્રના નિયમ પ્રમાણે સ્ટેજ પર ભૂખ્યા પેટે જવાનું હોય છે. આથી રાતે ભૂખ લાગતી અને શો પછી જમવાનું થતું. પણ સુરેશકાકાએ ઉપાય રાખેલો. જે શો કરાવે તે સંસ્થાએ માખણલીલામાં માખણ સાચું રાખવું પડતું એથી અમને બધાંને પાણી આધાર થઈ જતો. અમને રાતે ઘરે પાછા મૂકીને સુરેશકાકા સહકુટુંબ ઘરે જાય – પણ લાવવા-લઈ જવાની વ્યવસ્થા શો આયોજન કરનારી સંસ્થા કરતી.

તમને થશે કે આમાં શી વાર્તા આવી? કમ સે કમ મધ્યરાત્રિના મુસાફ઼રો કોણ હતા તેની તો ખબર પડીને? આગળ વાંચો!

***

રાજકોટનું સ્મશાન રામનાથપરામાં. બાજુમાં જ સિંધી સમાજનો વિસ્તાર. સિંધી સમાજ રાજકોટ સ્મશાનમાં ઘણી સેવાઓ આપે છે. સિંધી સમાજે એક વખત અમારો શો રાખ્યો.

પોષ મહિનો ચાલતો હતો. સૌરાષ્ટ્ર પર રાતે ગાઢ ધુમ્મસ છવાયેલું હતું. હાથીના હાડ ગાળે તેવી ઠંડી પડતી હતી.

સિંધી સમાજનો શો બહુ સફળ ગયો. અમને પ્રેમથી જમાડ્યા પણ ખરા. પછી જવા ટાણું થયું. આથી સમાજની ગાડી અમને મૂકવા આવી. ગાડી ખરેખર તો શબની અંતિમ યાત્રા કરાવનારી ’મડદા ગાડી’ હતી. કાળીધબ ગાડી અને સફેદ ચોકડીઓની ’શોભા’. બેસવા પૂરતી જગ્યા નહીં. આવી સવારીનું મુખ્ય પાત્ર તો ફ઼રિયાદ કરે નહીંને! એટલે ગાડીની સ્થિતિ પણ મસાણે જવા જેવી જ.

રાત મોડી થઈ હતી એટલે અમે તો મેઇક‍અપ અડધો ભૂંસેલા, કાજળના બિલાડાવાળા, સીધા જ ચડી બેઠા. મડદા ગાડી તો મડદા ગાડી! રામનાથપરાથી સેન્ટ્રલસ્કૂલ ચાલતા જવાનો તો કોઈ વિચાર ન જ કરાયને!

ઘણા થાકેલા અને થોડા અકળાયેલા અમે અંદર બેઠા અને ગાડી તો ઊપડી. બધાંને ઉતારતાં ઉતારતાં ગાડી ગામની સાવ બહાર, રૈયા રોડ પાસે ગાંધીગ્રામમાં જગતને ઉતારીને આગળ વધી. તે સમયે ગાંધીગ્રામમાં ન રસ્તા, ન લાઇટો અને વસતી સાવ પાંખી. બરાબર તે જ સમયે પાવર ગયો એટલે સાવ અંધારું ધબ અને સૂનકાર એટલો કે શિયાળવાંની લાળી સંભળાય! રાતનો દોઢ વાગ્યો હતો.

થવાકાળ અને ડ્રાઇવર રસ્તો ભૂલી ગયો અને અમે મધ્યરાત્રિના મુસાફ઼રો ભૂલા પડ્યા. ધુમ્મસ ભરેલી રાતે કાલાવડ રોડ જવાનો રસ્તો પૂછવો પણ કોને? છોકરા બારેક વરસના એટલે સુરેશકાકા પાછળ બેઠા બેઠા અમારી ધડ્ય સાંભળે અને રાજી થાય – “કેવું શિખતા જાય છે!”

***

આશરે દોઢેક કિલોમિટર ગાઢ ધુમ્મસમાં રખડ્યા પછી અમને કાળા માથાનું એક માણસ મળ્યું.

ડ્રાઇવરે ડોકું કાઢીને પૂછ્યું: “ભાઈ, કાલાવડ રોડ કિ રીતે જાવાનું?”

પેલો પીધેલો હતો. એટલે એણે જવાબ દેવાની જગ્યાએ વાત કરવાનું ધાર્યું. “મડદા ગાડી છે ને?”

ડ્રાઇવરે ફરી પૂછ્યું: “કાલાવડ રોડ કઈ બાજુ, શેઠિયા?”

“અટાણે અધરાતે મડદા ગાડી લઈને ક્યાં હાલ્યા? કોઈ પાવૈયાને લઈને જાવાનો છે?” (પાવૈયાની અંતિમયાત્રા મધ્યરાત્રિએ નીકળે એ તમારી જાણ ખાતર.)

અમારા છોકરાઓમાંના એકનું લોહી ઊકળ્યું. એણે એનું અડધા ભુંસાયેલા મેઇક‍અપ સાથેનું ભૂત જેવું મોં બહાર કાઢ્યું અને સુરેશકાકાની કે જ્યોતિબેનની હાજરીની આમાન્યા ભૂલીને સંભળાવી  “પાવૈયો તું! પાવૈયો તારો બાપ!”

આવી ભાષા ’નટરાજ થિયેટર’માંથી બહાર નીકળવાનો સીધો રસ્તો કહેવાય પણ તાત્કાલિક તો “પાવૈયો તારો બાપ!”માં છુપાયેલો વદતોવ્યાઘાત સુરેશકાકા પણ ન જીરવી શક્યા અને એમનાથી જોરથી હસી પડાયું. આજુબાજુનાં મકાનોની બારીઓ ખખડી.

વાતાવરણ ગરમ થયું એટલે અમે બધાંએ ડોકાં બહાર કાઢ્યાં. મોરપીંછ પહેરેલા કૃષ્ણના વેશમાં રહેલા વિરલે પણ.

અડધી રાત, ઘોર અંધારું, દારુનો નશો, મડદા ગાડીમાંથી સંભળાતું અટ્ટહાસ્ય અને એની બારીમાંથી ભૂત જેવા ડોકાતા ચહેરા અને તેમાં ભગવાનનાં દર્શન થયાં. પેલો માણસ તો ધ્રૂજે, ધ્રૂજે, ધ્રૂજે અને જાય મૂઠીઓ વાળીને ભાગ્યો. પાછળ જોવાનું નામ ન લે!

છેલ્લે થોડા કિલોમિટર વધુ ફરીને અમને રસ્તો જડ્યો અને અમે મારા ઘર તરફ઼ રવાના થયા અને સરવાળે બધાં પોતપોતાનાં ઘરે પહોચ્યાં. બીજે દિવસે સુરેશકાકાએ પેલા બટકબોલાને ઘરે જઈને એની અસભ્ય ભાષા માટે ખખડાવી નાખ્યો.

***

હજુ પણ મને એ ઠંડી, એ બનાવ અને એ મધ્યરાત્રિના મડદા ગાડીના મુસાફ઼રો ભુલાતા નથી!

Advertisements
Posted in ટૂંકી વાર્તાઓ | Leave a comment

ચટાપટાવાળા

(ફ઼ાધર્સ ડૅ પર, સત્ય ઘટના, નામ બદલીને)

ચોથા ધોરણના મારા સહાધ્યાયીઓમાં વાતો થતી હતી – કોના બાપા શું છે અને એમનું કેટલું માહાત્મ્ય છે એ વિષે. સિત્તેરના દાયકામાં ગુલબાંગો મારવા માટે પણ બહુ હતું નહીં.

ચેતન કહે: “મારા પપ્પા તો દાણાપીઠના રાજા છે.”

મેં મોન્ટુ સામે જોયું. એ કહે: “હોયે તે! ચેતનની શાખ જ રાજાણી છે.”

“હોતું હશે? રાજા તો હવે છે જ નહીં એમ મારાં દાદી કહેતાં હતાં. બાકી રાજકોટના રાજા ગણવા જ હોય તો મનોહરસિંહ જાડેજા છે. દાણાપીઠમાં ય તે એ જ રાજા હોયને?” મેં કહ્યું.

ચેતન અકળાયો: “મારી મમ્મી કહે છે કે પપ્પા દાણાપીઠના રાજા છે એટલે છે. છ બારણાંની દુકાન છે.”

“હવે રહે, રહે! છ બારણાંની દુકાન છે એમાં રાજા ન થવાય!”  વિરલે ટમકું મૂક્યું.

“રાજાનો અર્થ એ કે ચેતનના પપ્પાનું દાણાપીઠમાં બહુ ઊપજતું હશે.” મેં ડહોળ્યું.

“હા, પ્રમુખ છે.” ચેતને કહ્યું.

“મારા પપ્પા તો સાહેબ છે. એને તો આપણા મેયર અરવિંદભાઈ મણિયાર પણ સાહેબ કહે છે. સૌરાષ્ટ્ર હાઇસ્કૂલમાં ભણાવે છે.” મેં કહ્યું.

“તૈં તો તું હવે ન્યાં ભણવા જાઇશ. હેં ને?” મોન્ટુએ પૂછ્યું.

“ના, પપ્પા કહે છે કે બાપની સ્કૂલમાં ન ભણાય.”

“મારા બાપા તો પટાવાળા છે.” અત્યાર સુધી ચૂપ રહેલા કૈલાસે કહ્યું. કોઈ બહુ પ્રભાવમાં ન આવ્યું તે જોઈ કૈલાસ આગળ બોલ્યો. “એકદમ સફ઼ેદ કપડાં પહેરવા મળે અને માથે લાલ પટ્ટો અને સાફો – રોજ! પંખાવાળી ઓફ઼િસમાં કામ કરવાનું. સાંજે સરકારી જીપ ઘરે મૂકી જાય. બહુ કામ હોય!”

અચાનક છોકરાઓને પટાવાળાના કામના લાભ દેખાયા. “અરે વાહ!” મોન્ટુ બોલ્યો.

“આ તો કાંઈ નથી.” વિરલ કૂદ્યો. “મારા પપ્પા તો ચટાપટાવાળા છે.” અમારી આંખો સામે વાઘ ઊભો થઈ ગયો.

“એ શું? કોઈ દિ’ સાંભળ્યું નથી.”

“અરે એ તો બહુ ખાનગી કામ છે. મારા પપ્પા તો એટલા બીઝી રહે છે કે ત્રણ-ચાર મહિને માંડ ઘરે આવવા મળે.”

“તો રહે છે ક્યાં?” ચેતન ગુંચવાયો.

“સરકારે મોટું બધું મકાન કાઢી દીધું છે. ત્યાં જ રહેવાનું, જમવાનું, કામ કરવાનું. દિવાળી-દશેરાએ ઘરે જવાની માંડ હા પાડે. સરકારી જીપ મૂકી જાય અને તેડી જાય. અડીખમ પોલિસ રક્ષણ પણ આપેલું છે.”

અમે તો છક થઈ ગયા. વિરલ બોલે ગયો: “આખું ગામ જાણે છે મારા પપ્પાને. જયંતિ રસવાળા, કામ ચટાપટાવાળા. એ આવે અને ખબર પડે કે હું ભણતો નથી તો તો ચામડું ચીરી નાખે. મને કહે કે ચટાપટાવાળાના દિકરા ન ભણે તો ન ચાલે.” વિરલ ભણવામાં ઠીકઠીક સારો હતો. એનું રહસ્ય ખૂલ્યું.

ત્યાં તો બેલ વાગ્યો અને રીસેસ પૂરી થઈ.

***

એમ ને એમ ચોથું ધોરણ પૂરું થયું. પ્રાથમિક શાળા પણ પૂરી થઈ. બધા દોસ્તો અલગ અલગ સ્કૂલમાં ફેંકાઈ ગયા. એ જમાનામાં કોઈ સંચાર સાધનો ન હોવાના કારણે ચેતન રાજાણી, મોન્ટુ, હું, કૈલાસ અને વિરલ જયંતિ રસવાળા ક્યાં વિખૂટા પડી ગયા કોણ જાણે?

નવી સ્કૂલમાં ક્યારેક જૂના દોસ્તો યાદ આવતા. રોવું આવતું. ધીમે ધીમે ભુલાતા ગયા.

ન ભૂલાયો વિરલ જયંતિ રસવાળો અને એના ચટાપટાવાળા પપ્પા. આવી સરસ જગ્યાએ કામ કરવા મળતું હોય તો મારા પપ્પાએ એ કેમ નહીં કર્યું હોય? કેટલું ગૌરવ હતું વિરલને એના પપ્પા પર! અને ક્યા દિકરાને આવા બાપ પર ગૌરવ ન હોય? મહેલ, રસોડાં, પોલિસ રક્ષણ, સરકારી જીપમાં આવ-જા! ક્યાં એ અને ક્યાં ચોકથી ખરડાયેલા, વેકેશનવાળું કામ ધરાવતા, એક રૂમના ઘરમાં રહેતા મારા પપ્પા?

***

શિક્ષકના દિકરા હોવાનો એક લાભ એ કે છાપાં વાંચવાંની ટેવ ખરી. પાંચ વરસની ઉંમરેથી પપ્પા વંચાવે અને સવાલો પણ પૂછે. ગુજરાતી વાંચવાની ઝડપ એટલી વધી ગયેલી કે આખું છાપું ફટાફટ વંચાઈ જાય. વત્તા યાદ રાખવાની ટેવના કારણે હાથી જેવી યાદશક્તિ થઈ ગયેલી. એમાં તો પેલા વિરલના વાઘ જેવા પપ્પા ભૂલાતા નહોતા.

એમ ને એમ છઠ્ઠું ધોરણ આવ્યું. એ ય અડધું ગયું. દિવાળીના દિવસ આવ્યા અને જથ્થાબંધ કાગળમાં છપાયેલ ’ફૂલછાબ’નું દિવાળીનું છાપું અને પૂર્તિ આવ્યાં. પહેલાં તો દર વખતની જેમ પપ્પાના હાસ્યલેખને જોવાનો હતો. પછી કુટુંબની ચિંતા કરતાં દાદી માટે દરેકની રાશિના ભવિષ્ય વાંચી સંભળાવવાનાં હતાં. અડધા ગામની વસતી જેટલું વસ્તારી કુટુંબ એટલે બારેય રાશિ આવી તો જતી જ. એમાં અરવિંદભાઈ ધોળકિયાએ દિવાળીના તહેવારો વિષે ફરીથી લેખ લખેલો તે વાંચ્યો અને તેમાં આવી વાઘબારસ. વાઘ પરથી ચટાપટા અને તેના પરથી વિરલ ફરીથી યાદ આવ્યા.

***

બેસતા વરસે થાકીને બપોરે સૂવા જતો હતો ત્યાં દિવાળીનું છાપું ફરીથી હાથમાં આવ્યું અને મારી ઊંઘરેટી આંખોએ સમાચાર વાંચ્યા. બીજા પાને ચોથી કોલમમાં નીચે લખેલું:

કેદીની મુક્તિ

ચકચારી વેલગિરિ ગોસ્વામી ખૂન કેસના ગુનેગાર જયંતિ રસવાળાને વાઘબારસે સારી ચાલચલગતને ધ્યાનમાં લઈને સજા ટુંકાવી રાજકોટ સેન્ટ્રલ જેલમાંથી મુક્ત કરવામાં આવ્યો છે…

મારી કલ્પનાની નજરની સામે મહેલ જેવડું મોટું મકાન ચટાપટાવાળાઓથી ઊભરાતું હતું. મોટા તપેલાંમાં રંધાતું હતું. ચટાપટાવાળાઓ કામમાં વ્યસ્ત હતા અને ચાંપતો પોલિસ બંદોબસ્ત હતો.

હા, માત્ર રક્ષણની દિશા ઊલટી હતી.

Posted in ટૂંકી વાર્તાઓ | Leave a comment

Why Indian liberals lost and what they should do

This article is in response to a rare great debate on NDTV on March 14, 2017 in context of BJP’s massive victory in UP election. Three out of four participants were very eminent figures – Dr. Yogendra Yadav, Dr. Pawan Kumar Verma and Ms. Nirmala Seetharaman.

As per ever, I enjoyed the depth, sweetness and succinctness of Dr. Yadav’s analysis of the situation on why liberal parties are losing the mandate. According to him, liberal parties lost the plot for all the four corners of Indian polity – nationalism, secularism, social justice and socialism.

As per ever, I also disagreed with him on some key points. So here is my audacity to express complementary (not complimentary) views to show how a typical right-wing intellectual voter might analyse the situation.

***

Nationalism: Dr. Yadav wondered how a party with zero contribution towards national freedom struggle is able to hijack the discourse on nationalism. I am no student of history so I won’t debate the veracity of his claims that right-wing had nothing to do with freedom struggle. However, his arguments have some interesting logical flaws.

  • If the sole moral right to claim a space in nationalism debate is whether a party participated in freedom struggle, a lot of political parties younger than the freedom would disqualify. Most notably of them would be AAP. Most AAP supporters weren’t even born before the last major war, much less 1947. Nationalism of today is more important than that of yesterday
  • The other and more dangerous side effect of Dr. Yadav’s argument restricts the nationalism itself to freedom struggle. For example, discounting reliable, voluntary and totally free disaster relief brought by RSS for every disaster the nation faced since its inception wouldn’t qualify as a nationalistic act. The further danger in this discounting is equating RSS’s work with no work done by RJD, for example. In the long run of national well-being, this is a dangerous idea
  • Finally, a very painful point most historians don’t speak about. Freedom from British was brought to only a part of Indian population. A large part of population of India lived under princely states. To them, freedom didn’t mean much. Given Hindu Mahasabha enjoyed patronization from princely states, right-wing ideology came natural to the citizens from those parts. To the British ruled part of population also, British were nothing but an extension of Portuguese, Mughals and like where they didn’t enjoy socio-religious freedom. So there is a thin line between Indian freedom and Hindu freedom, which RSS is able to exploit till day
  • Another key point of nationalism is the socialistic view-point of India as a collection of regional sub-nationalities. With expansion of markets, massive economic immigration within India and ever-increasing inter-marriages, this model is fast breaking down. Socialist parties need to acknowledge the emerging need of pan-India nationalism

Secularism: Dr. Yadav observed that the religious majority considered secularism as appeasement of religious minority and the religious minority felt trapped inside it. This is a very good observation. There are reasons why Indian way of secularism is on the way to spectacular failure.

  • The freedom struggle wasn’t about secularism at all. While cultural diversity and relatively peaceful coexistence were always around, political secularism was imported to India without much debate. I’d say it was Nehruvian and Nehru was no all accepted Gandhi
  • Formation of Pakistan on the basis of religion and non-Muslim cleansing that it followed afterwards made it very difficult to make remaining India a “sarva-dharma-sama-bhaava” state and Congress didn’t have spine to make India secular in “bey-deen”, or Western sense
  • Formation of Bangladesh was a lucky event in the history of India that the two nation theory permanently derailed
  • However, later, Pakistan could successfully continue threatening India’s unity and integrity to the extent of becoming a hub of internationalized Islamic terrorism. Every time there is an Islamic terror event in this connected world, to the horror of all peace-loving and secular Indians, more so from mainstream, peaceful, patriotic and progressive Muslims, secular India is sliding away
  • And all through the history, India never adopted “bey-deen” or the Western model of secularism. The last straw was Shah Bano case mishandling by Rajeev Gandhi. After that, the fig leaf of secularism has fallen off.

Social Justice: Dr. Yadav pithily observed that at some point of time social justice turned into casteism and ceased to appear as justice. Nothing can be truer.

  • The grip of castes didn’t die with time contrary to the hopes at the time of independence. On the contrary, the very means of eradicating caste – reservations and all – resulted in another caste bastion which no political party or thinker has guts to challenge
  • The need for caste based reservations and associations hasn’t also reduced, in part thanks to failed family planning program, which kept supply of the needy ever-increasing
  • Absence of positive encouragement for breaking castes – like reservations for first generation children of inter-caste marriage are absent
  • Condoning a reservation system without unanimously agreed upon expiration condition is nothing but creation of another privileged class

Socialism: Dr. Yadav expressed wonder how socialism has become a target of hatred for both the rich and the poor class.

  • It is true that after the fall of Berlin wall, it is no longer fashionable overtly to be a socialist
  • Looking at Indian society we fail to see the rich and the poor. Every Indian is richer than some and poorer than some other. Recent upwards mobility of masses has grayed the difference even more. Millions are migrating from their home-towns, home-states and even India or Asia, make fortunes and transition to the “next higher” level, including yours truly. Black-and-White class-based thinking and theoretical Marxist division has gone with the wind in the century of knowledge workers.
  • However, even BJP needs some socialism to stay afloat. Take for example, the appeal of the PM to let go LPG subsidy so that Ujjwala scheme can succeed. The PM did make Robinhood-ish announcements for demonetization. To the frustration of pure capitalists, Modi government has taken Keynesian approach to grow the economy.

So, where does the new, future opposition stand for 5-10 years?

Nationalism: Indian mass has bought a fairly conservative brand of nationalism.

  • At least supporters to sloganeering of “Hindustan ki barbadee tak  jung chalegee, jung chalegee” aren’t likely to be entertained by the political future.
  • While having good relations with Pakistan will remain the most desirable diplomatic outcome, advocating that in public should be packaged only by a champion communicator.
  • Indians have tasted success – be it topping GDP charts, ISRO, IT industry, Olympics. Indian mass wants to hear story of success. Doubting surgical strikes and likes leads an Indian voter to believe her own ability is being doubted. Such doubts should be expressed within limits.
  • There should be a model for gradual dilution of sub-nationalistic identities into a common Indian identity.

Secularism: This is a worthy goal appreciated by masses and can be pursued without much fear.

  • The goal of secular movement should be shifted from “sarva-dharma-sama-bhaava” to separation of church and state, like West. One very popular step could be to eliminate all holidays except national holidays (ironically pet idea of Dr. Murali Manohar Joshi). Ideal state to start such a revolution is Karnataka, where Congress still rules the state, or Bihar, where Nitish Kumar rules hearts.
  • Bringing up Muslim Personal Law to the Turkey’s parallel will yield political dividends from aspirational Muslim youth and reactionary Hindu society. There is enough anxiety in Muslim parents about increased Wahabi/Saudi influence. Offering Turkish alternative will win their hearts also.
  • Yet tougher goal is to work for LGBT rights. This is a right thing to do and can go against grain of every religion except Buddhist. Unfortunately there is no census data on concentration of LGBT population and the vote bank is non-existence. Looking at much younger nation of South Africa as a model is likely to also mobilize conservative Hindu votes to more progressive acceptance.
  • Softer messages on foolishness of religious bigotry could be formed and marketed. For example, support to a vaccination drive could be declared as a “war against killer of a million Hindu/Muslim/… children” driving the right point, to the right audience, with right message.

Social Justice: Here the nation has missed the train. Society and perceived roles of members of society have moved faster than laws and the vested interests.

  • An honest acceptance has to be made about abuse of reservation system, rather than stoking fire to agitations for reservations by more castes, as it is done now. Siding with likes of Hardik Patel isn’t going yield short-term returns with long-term losses.
  • While no political party can afford to oppose reservation by birth, positive reservation can always be argued for. For example, reservation for the first generation of children of inter-caste marriage to accelerate formation of caste-less-society.
  • The LGBT point mentioned above can also serve as a powerful social justice narrative.
  • Large erosion to the social justice votes simply has to do with inability of successive liberal regimes to execute at the rate of rising aspiration, against Modi, who could deliver. Identifying focus states still ruled by opposition and mindlessly executing on basic duties is bound to regain that confidence in delivery. The downside of this approach is that like Modi, a chief minister is likely to become more popular a leader than the central leadership. Ego has been the single biggest problem of left-of-the-center so this is easier said than done.
  • Yet another positive narrative can be generated in the theatre states (like Karnataka or Bihar) by bringing down traditional bastions of corruption – RTO, police and land registration. This is another point which will test commitment to the cause because no party in no state has chosen to cut this umbilical cord of corruption
  • And finally, with careful communication, it is possible to draw public attention to the “judicial paralysis” and overall need to speed up justice. Given Merkel-like tendency of Modi to hijack valid points of opposition agenda, this point can be reserved for the poll year.

Socialism: There is no alternative to socialistic discourse in a developing country like India. While freebies and concessions may still work for votes, overall narrative is shifting fast to a capitalistic point of view. Even collapse of globalization or globalism will not stop this phenomenon. As I mention above, even BJP needs a touch of socialism.

  • Undoing or talking of undoing uncomfortable measures like DBT or withdrawal of subsidies is just going to make it worse. Stop.
  • Rather, going for socialistic measures like in West – better medical, Long Term Disability, Short Term Disability claims, better consumer protection measures etc. will capture popular imagination.
  • Engaging into win-win socialism with companies is likely to capture the mood of the nation more. This will be a marked departure from “hargeez na rookegee ab hartaal hamaaree” confrontational spirit of the past. For example, encouraging centralized processing of cattle manure into biogas by dairies and projecting it as a measure to income enhancement measure

Well, at the end, a system has to run in balance. A free hand to left thinking has hurt us when the right didn’t have voice. A free run to the right thinking will also hurt us when the left is silenced.

For me, I will remain a right-wing intellectual till I am convinced that a poor man is poor ALWAYS because of a rich man’s fault.

Posted in નિબંધો | Leave a comment

એવોર્ડ વાપસી – એક દંભ

હમણાં કેટલાક લેખકો, ઇતિહાસકારો, ફ઼િલ્મ નિર્માતાઓ અને જૂજ વૈજ્ઞાનિકોએ સમાજમાં વધતી જતી અસહિષ્ણુતા અને કેન્દ્ર સરકારની તે સામેની ઉદાસીનતા સામે વિરોધ કરવા પોતાને મળેલા એવોર્ડ પાછા આપવાનું આંદોલન ચલાવ્યું છે. એમણે બે ઘટનાઓને કેન્દ્રિત કરી છે: એક તો ઉત્તરપ્રદેશના દાદરી ગામમાં ગૌમાંસભક્ષણની અફ઼વાને આધારે અખલાક઼ નામના નિર્દોષની હત્યા અને બીજું કર્નાટકમાં જાણીતા રેશનાલિસ્ટ શ્રી કલબુર્ગીની હત્યા.

***

ભાઈ અખલાક઼ની હત્યા ચિંતાજનક છે. ટોળાંનો ન્યાય ક્યારેય ચલાવી લેવાય નહીં. ભાઈ અખલાક઼ે કોઈ મનુષ્યને મારીને ખાધો હોય તો પણ નહીં. ઉપરાંત એક હિન્દુ તરીકે મનુષ્યેતર જીવોને પીડા પહોંચાડવી તે પણ નિંદનીય છે તો એક મનુષ્ય, એક ભારતીય જવાનના પિતા એવા અખલાક઼ ભાઈની છેક હત્યાની તો ક્યાં વાત કરવી?

શ્રી કલબુર્ગીની હત્યા તો અતિનિંદનીય છે. પહેલું તો એમાં ટોળું પણ નહોતું. ઉપરાંત, હિન્દુ ધર્મમાં નાસ્તિકતા અને ભૌતિકવાદ અને વેદોની નિંદા – બધું જ છેલ્લા ત્રણ હજારેક વર્ષોથી ચાલે જ છે. જાણીતી ત્રણ નાસ્તિક વિચારધારાઓ – જૈન, બૌદ્ધ અને લોકાયતન (ચાર્વાક) જે-તે સમયે પ્રચલિત માન્યતાઓનો વિરોધ કરે જ છે. એક રેશનાલિઝમ ઉમેરાવાથી હિન્દુ ધર્મ જ વધુ મજબૂત બનવાનો હતો. શ્રી કલબુર્ગીએ હિન્દુ ધર્મની વર્તમાન માન્યતાઓ પર કુઠારાઘાત કર્યો પણ હોય તો પણ સમાજનો બૌદ્ધિક વર્ગ હિંદુ ધર્મમાં અવધ્ય છે. શ્રી કલબુર્ગીની હત્યા કરીને હિન્દુ હિતની રક્ષા નથી થઈ, હિન્દુ ધર્મનું અહિત થયું છે.

આવી હત્યાઓ હિન્દુ હિતની વાત નથી.

***

મારા પિતાજીએ મને દંભ ગોતવાનો સરળ રસ્તો શિખવેલો છે. જ્યારે સમજણ ન પડે કે સામેની વ્યક્તિ મૂર્ખ છે કે આપણને મૂર્ખ બનાવે છે ત્યારે સામેની વ્યક્તિ દંભી છે તેમ સમજવું. મારે મતે, આ કસોટી પ્રમાણે, કેન્દ્ર સરકારનો વિરોધ કરી રહેલા આ બૌદ્ધિકો દંભી છે.

  1. સહિષ્ણુતા છે શું? કલબુર્ગી અને સલમાન રશ્દી બન્નેને એક ત્રાજવે તોળવા જોઇએ કે નહીં? જો હા, તો બૌદ્ધિકોએ અત્યાર સુધી એવોર્ડ દબાવી રાખીને શો ફ઼ાયદો કાઢ્યો? – જો રશ્દી વખતે વિરોધ કર્યો હોત તો કલબુર્ગી આજે જીવતા હોત! જો ના, તો સહિષ્ણુતાનો આગ્રહ જે-તે ધર્મના ઝનૂનીઓના હાથે મૃત્યુના ભયના વ્યસ્તપ્રમાણમાં રાખવાનો છે? “હિન્દુ ધર્મઝનૂનીઓ એમની માન્યતાઓનો વિરોધ કરીએ તો આપણને મારી નાખે તેની શક્યતા મુસ્લિમ ધર્મઝનૂનીઓ એવું કરે તેના કરતાં ઓછી છે માટે હિન્દુઓને સહિષ્ણુતા માટે સમજાવો” એ કાયરતા છે. એવા કાયર લોકોને બૌદ્ધિક ગણીને, સન્માનીને સમાજ ખોટું નથી કરી રહ્યો?
  2. આઝાદી પછી ખરેખર દેશમાં ધાર્મિક અસહિષ્ણુતા વધી છે ખરી? ૧૯૪૭માં તો આપણે લાખો મારી નાખ્યા હતા! ૧૯૮૪માં, ૧૯૯૨માં કે ૨૦૦૨માં તો ધર્મના નામે આજ કરતાં અનેક ગણા વધુ લોકો મર્યા હતા! ઇતિહાસકારોએ તો આંકડા માંડવા જોઇએ ને? ૧૯૯૨માં રોમીલા થાપરને પોતાના એવોર્ડ કેમ પાછા આપવાનું યાદ ન આવ્યું? રોમીલા થાપરને આંકડા માંડતા આવડતા નથી કે માંડવા નથી? ૧૯૪૦ના દાયકામાં યુસૂફ઼ ખાને દિલીપ કુમાર બનવું પડ્યું હતું – પણ આજે તો શાહરૂખ ખાનની દેશભક્તિ માટે ભા.જ.પ.ના જ કેટલાક નેતાઓ સાખ પુરાવવા તૈયાર થાય છે. એ વાત અસહિષ્ણુતામાં વધારો દેખાડે છે કે ઘટાડો?
  3. ફ઼્રાન્સમાં ચાર્લી હેબ્ડોના સમયે આખું ફ઼્રાન્સ અસહિષ્ણુ થઈ ગયું કે નહીં? જો હા, તો આમાંના ઘણા બૌદ્ધિકોએ ત્યારે એમ કેમ કહ્યું કાર્ટૂનિસ્ટે ધાર્મિક લાગણીઓનો ખ્યાલ રાખવો જોઇતો હતો? જો ના, તો “આજથી સાઠ-સિત્તેર વરસ પહેલાં લાખોને ધર્મને નામે મારીને વિભાજિત થયેલો આપણો દેશ વોલ્તેરની ભૂમિથી પણ વધુ સહિષ્ણુ કેમ નથી થઈ ગયો” એ ઉતાવળે આંબા પકવવાની વાત છે તે બૌદ્ધિકો સમજતા નથી કે આપણને સમજવા દેવા માગતા નથી?
  4. અસહિષ્ણુતા સમાજમાં છે કે સરકારમાં? ક્યા સરકારી અધિકારીએ ભાઈ અખલાક઼ને લપડાક પણ મારી? “કરડે માંકડ અને માર ખાય ખાટલો” એ ન્યાય છે કે નથી? જો હોય, તો ભાઈ અખલાકની દુર્ભાગ્યપૂર્ણ હત્યા એ ન્યાયે જ થઈ છે. જો ન હોય, તો બૌદ્ધિકોએ વિરોધ સમાજ સામે કરવો જોઇએ, નહીં કે સરકાર સામે. બૌદ્ધિકો આ સમજતા નથી કે સમજાવવા માગતા નથી?
  5. એવોર્ડ સરકાર આપે છે? ના. એવોર્ડ તો સાહિત્ય અકાદમી આપે છે. સાહિત્ય અકાદમી સરકારથી સ્વતંત્ર છે કે નથી? જો હા, તો કાયદો અને વ્યવસ્થાની જવાબદારી સરકારની પણ નહીં અને સાહિત્ય અકાદમીની છે? જો ના, તો માત્ર સાહિત્ય અકાદમીના એવોર્ડ જ શા માટે પાછા આપો છો? જો લાગતો-વળગતો ન હોય તેવો ત્યાગ અખલાક઼ ભાઈને ન્યાય અપાવવાનો છે તો બૌદ્ધિકોના લગનમાં એમના સસરાએ આપેલ વરવાઘો પણ પાછો આપવો જોઇએ!
  6. મોદીને સત્તાલોભી ગણીને ગાળો ભાંડવાની છે કે એના હાથમાં વધુ સત્તા મૂકવાની છે? બૌદ્ધિકો સંઘીય વ્યવસ્થા સમજી નથી શકતા એટલા અબૌદ્ધિક છે કે આપણને મૂરખ બનાવે છે? કર્નાટક અને ઉત્તર પ્રદેશમાં કેન્દ્રએ કાયદો-વ્યવસ્થા ચલાવવાનાં છે? તો સંઘીય વ્યવસ્થા વિષે એમણે શું કહેવાનું છે?
  7. આ એવોર્ડ પાછા આપીને કશો જ શક્કરવાર નીકળવાની બૌદ્ધિકોને શ્રદ્ધા છે કે દેખાડો જ ચાલી રહ્યો છે? જો દરેક એવોર્ડ પાછો આપવાથી એક હિંસાની ઘટના અટકે છે તો અત્યાર સુધીના તમામ અપાયેલા એવોર્ડ પાછા અપાઈ જશે તે દિવસ પછી આપણે શી રીતે હિંસા રોકીશું? અને એમ જ હતું તો ગોધરામાં ટ્રેઇન બળતાંવેંત જો એવોર્ડ પાછા અપાઈ ગયા હોત, તો ૨૦૦૨ની અનુ-ગોધરા હિંસા અટકી શકી હોત. નયનતારા સહગલને ત્યારે પાછો આપવા એવોર્ડ ઘરમાંથી નહોતો જડતો?
  8. કુલ અપાયેલા એવોર્ડના ૧% પણ હજુ પાછા નથી આવ્યા. નયનતારા સહગલના જ કુટુંબમાં ત્રણ ભારતરત્ન ગયા છે – નહેરુ, ઇન્દિરા અને રાજીવને – અને એને પાછા આપવાનું એ લોકોનું જ નામ વટાવી ખાનારાને યોગ્ય નથી લાગ્યું. ૩૦% લોકોના મત લઈને ચડી બેઠેલા મોદીની સામે માત્ર ૧% બૌદ્ધિકોનો વિરોધ – આંકડાશાસ્ત્રની રીતે આવા વાહિયાત વિરોધનો કોઈ અર્થ છે ખરો? વળી જેણે એવોર્ડ પાછા આપવાની શરૂઆત કરી છે તે બધા શુદ્ધ હેતુસર એમ કરે છે કે કેમ? એક નહેરુ કુટુંબનું સભ્ય, એક “આપ”નું પ્રદેશપ્રમુખ!!! એમને તો એમના ભાણીયા-ભત્રીજા બીજે વરસે એવા એવોર્ડ પાછા આપી જશે. રહી જશે મુનવ્વર રાણા! જે લોકોએ એવોર્ડ પાછો નથી આપ્યો કે સ્પષ્ટ પણે નથી આપવા માગતા (દા.ત. શ્રી કમલ હાસન) તે બધા પથ્થરદિલો વિષે બૌદ્ધિકોનું શું માનવાનું છે?

આવા દંભી વિરોધથી તો સમાજને નુક્સાન જઈ રહ્યું છે. બૌદ્ધિકો, રેશનાલિસ્ટો અને મુસ્લિમો વધુ અળખામણા થઈ રહ્યા છે. અરે, ખરેખર વિરોધ કરવો હોય તો સમાજનો વિરોધ કરો. સરસ્વતીનાં સંતાનો છો તો એવી કૃતિઓ રચો અને પોતાની કીર્તિને આધારે ફેલાવો કે બીજા અખલાક઼ભાઈ, બીજા કલબુર્ગી, બીજો ચાર્લી હેબ્ડોનો કાર્ટૂનિસ્ટ કે બીજાં ગૌભક્ત ગીતાબેન મરે નહીં.

સમાજ સરકાર બનાવે છે, સરકાર સમાજ નથી બનાવતી.

ઇતિ.

Posted in નિબંધો | 1 ટીકા

લાટ હોત તો લેત? (પટેલોની અનામત પર વિચાર)

ગુજરાતથી વીસેક વર્ષથી બહાર રહું છું. મને લાગતું હતું કે ગુજરાત ઝડપભેર – અને ખોટી દિશામાં બદલાઈ રહ્યું છે. એ વાતની ખાતરી હવે થાય છે – પટેલોના અનામત આંદોલનના કારણે!

ગુજરાતમાંથી ૧૯૯૩માં નીકળ્યો ત્યારે છેલ્લી ગુજરાતી નવલકથા વાંચેલી – “માનવીની ભવાઈ”. પન્નાલાલ પટેલ નામના લેખક મીલમજૂરે એ નવલકથામાં છપ્પનિયા કાળમાં ઝઝૂમતા કાળુના મોંમાં શબ્દ મૂક્યા હતા: “લાટ હોત તો લેત, કણબી છું એટલે નહીં લઉં!” આજે આ જ પટેલોના સમાજનો એક ભાગ તમામ કણબીઓને પછાત ગણવા, પોતાને નિરાધાર ગણવા તૈયાર થયો છે.

મને આ બાપડા-બિચારામાં ન ગણાવાની વાત એટલી ગમી કે મને એનું નુક્સાન પણ ગયું. આઇ.આઇ.ટી. કાનપુર સામ્યવાદી પ્રોફ઼ેસરોનો અડ્ડો છે. એમના મતે ભારતીય સમાજ એકબીજાથી જુદા છતાં સાથે બંધાયેલાં જ્ઞાતિઓનાં ટોળાંનો બનેલો છે – અને મોટાભાગની જ્ઞાતિઓ બાપડી-બિચારી છે. એને સમાજે મદદ કરવી પડે તેમ છે.

આ વાત ૧૯૭૦ના દાયકામાં રાજકોટમાં ઉછરેલા મને કઈ રીતે ગળે ઊતરત? મેં તો પટેલોને જોયા હતા. વાલજીબાપા (ગેલેક્સીવાળા), ગોવિંદકાકા (એસ્ટ્રોનવાળા) અને સ્વયં કેશુબાપા (ભાવિ મુખ્યમંત્રી) – સોપારીનું ય વ્યસન નહીં, આની ભાર અભિમાન નહીં, મહેનતનો પાર નહીં – અને સિદ્ધિઓનો પણ પાર નહીં! અમારા વડિલો કહેતા – કણબી જેટલી મહેનત કરો! જુઓ એમના છોકરાઓ બોર્ડમાં ક્યાંથી ક્યાં માર્ક લાવે છે? કોઈ માને કે એમની બીજી જ પેઢી ભણતી હશે?

એ વાત મેં પ્રોફ઼ેસરોની સામે રાખેલી. “જો નબળો વર્ગ વગર સહાયે આગળ ન આવી શકે તો ગુજરાતી પટેલો કઈ રીતે આજે ગુજરાતની સર્વપ્રધાન જ્ઞાતિ છે?” એમને એ વાત પસંદ ન આવી – અને મને કદી Cથી ઊંચો ગ્રેડ એ પ્રોફ઼ેસરોએ ન આપ્યો. સરવાળે મારા GPAની દશા દેવાઈ ગઈ – પણ મારું માથું કદી નીચું ન ગયું – અને ન મને કદી પટેલો પ્રત્યેનો અહોભાવ ઓછો ન થયો.

એ પછી ભારતમાં હું ઘણું ફર્યો. ઉત્તર પ્રદેશ, આંધ્ર/તેલંગાણ, તમિળનાડુ અને કર્નાટક – બધે મને માગનારા દેખાયા. પાટુ મારીને પેદા કરનારો પટેલ ભાયડો નહીં! એટલે જ એ રાજ્યો જ્ઞાતિની વસતી પ્રમાણે અનામતો વહેંચતા રહ્યા – અને ગુજરાત ચીનની હરિફ઼ાઈ કરનારું એકલું રાજ્ય રહ્યું! આસામે પેટ્રોલિયમની રોયલ્ટી વધારવા, રોટલીનો ભાગ કરવા હિંસક આંદોલનો કર્યાં. તે જ સમયે ગુજરાતના મુખ્યમંત્રી ચીમન પટેલે કેન્દ્ર સરકારને ધમકી આપેલી – જો તમે અમને પેટ્રોલિયમની રોયલ્ટી વ્યાજબી નહીં કરી આપો તો બંધારણની સંઘયાદીને ઉવેખી, ગુજરાત પોતાના તેલના કૂવા ખોદશે. એને કહેવાય કણબીની છાતી – બીજો રોટલો પેદા કરી શકવાની ત્રેવડ અને તૈયારી!

વચ્ચે કેટલાક વર્ષ હું અમેરિકામાં સિલિકોન વેલીમાં રહ્યો. ત્યાં મારો શ્રેષ્ઠ મિત્ર હતો ડસ્ટિન (તા-શેંગ) તાઈ. એ હોંગકોંગનો હતો. અમે ઘણી વાર એકબીજાના દેશોની વાતો કરતા. હું એને હસતો કે બીજા (ચીન દેશના) ચીનાઓની સરખામણીએ હોંગકોંગના ચીના આળસુ છે. એક વાર એનો મૂડ ખરાબ હશે. મને પૂછે: “તેં મહેનતુ લોકોને બહુ જોયા હશે?” ત્યારે મેં કહેલું: “હા! મેં ચીનાઓ અને પટેલો સાથે કામ કર્યું છે!” એ ચીનાઓ તો આજે દુનિયાને દાન કરવા નીકળ્યા છે. ખબર નહીં કેમ, પટેલોને બીજી રોટલો ઘડવાની જગ્યાએ હવે રોટલાના ભાગ કરવાનું સૂઝી આવ્યું છે?

૧૯૯૨માં મેં શિવસૂત્ર વાંચ્યાં. એમાં એક સૂત્ર હતું – ઉદ્યમો ભૈરવઃ. ઉદ્યમથી ભવનાં બંધનોનો નાશ થાય છે. ત્યારે મને મારી સાથે ભણનારો પ્રકાશ હિરપરા યાદ આવ્યો. એ પણ પટેલ મીલમજૂરનો છોકરો – એ જમાનામાં ઇલેક્ટ્રોનિક્સ અને કોમ્યુનિકેશનની ડિગ્રીમાં એડમિશન લીધેલું – એટલે કે ગુજરાતના પહેલા પચાસમાં આવેલો. એ છોકરાનો ઉદ્યમ કેવો? સવારે ઊઠીને ટ્યૂશન કરે, પછી દોડીને ટ્રેઇન પકડી, નડિઆદ આવીને ભણે, ટ્રેઇનમાં વાંચે, સાંજે પાછો અમદાવાદ જઈને ટ્યૂશન કરે! અમારી નાતના છોકરાઓનો કેમ જે’વારો નથી થતો એવું બહુ પૂછીએ ત્યારે ગોવિંદકાકા (એસ્ટ્રોનવાળા) શરમાઈને કહે: “તમારા છોકરાવમાં ઉજમ નહીં! બધા વાતડાયા!”

અને એ પટેલોએ અમને બીજી જગ્યાએ શરમાવેલા – સ્વાધ્યાયમાં. એ સ્વાધ્યાયી પ્રકાશ હિરપરાને વાતે વાતે ગીતાના શ્લોકો ટાંકતો જોઈને મને મારા અજ્ઞાન પર શરમ આવેલી. એટલે મેં ગીતા ઉપાડી. પછી ધીમેધીમે મારામાં પ્રકાશ થયો. જે દીવે દીવો પ્રગટી શક્યો, તે દીવો આજે ટૉર્ચ માગવા નીકળ્યો છે.

જે જ્ઞાતિઓ અનામત માગે છે તે સામાજિક રીતે નબળી (અસંગઠિત) હોય છે. દલિતો, જાટ કે મીણા એકબીજાને મદદ કરતા બહુ જાણ્યા નથી. પટેલોનો મામલો જુદો છે. આખા ગુજરાતમાં “પટેલનો પટેલ હાથ નથી ઝાલતો” એ ફ઼રિયાદ નથી. “પટેલવાદ” વિશે ક્યાંક ક્યાંક વાત થાય તેટલી હદે સૌરાષ્ટ્રમાં તો પટેલોએ પરસ્પર મદદ કરવામાં આડું નથી જોયું. અને એમાં બહુ ખોટું પણ નથી. પટેલો એ જ્ઞાતિનાં છાત્રાલયો બાંધ્યાં, સ્કૂલો-કોલેજો બાંધી – આખી નાતને બહાર ખેંચવાનો દાખલો બેસાડ્યો. જો દેશની બધી જ્ઞાતિઓ આટલું પોતાને માટે કરે તો દેશ જાપાન થ‍ઈ જાય.

આજે પણ ગુજરાતની ઊંચા કોર્સની કોલેજો પટેલોથી ભરેલી છે. અનામત માગીને શા માટે પટેલો પોતાના રતનનાં મૂલ નીચાં કરવા માગે છે? આજે પણ સૌરાષ્ટ્રમાં કોઈ માંદી પટલાણીને સૌથી વધુ ભરોસો “આપણા ડાક્ટર” પર છે. એને ભરોસો છે કે પટેલનો છોકરો ડૉક્ટર થયો હશે તો કેટલા ઉદ્યમથી થયો હશે. માટે એ મરી જશે પણ પરનાતના ડૉક્ટર પાસે નહીં જાય. મારું એ માવડીઓને એટલું જ પૂછવાનું છે: જો એ ડૉક્ટર અનામતને આધારે એડમિશન લીધેલો હશે તો તમારા એ વિશ્વાસનું શું થશે?

મારી માનું પ્રિય ભજન છે: “પગ મને ધોવા દ્યો રઘુરાય!” દુલા ભાયા કાગનું આ ભજન મારી માએ મને સમજાવ્યું હતું ત્યારે મને છેલ્લી કડી નહોતી સમજાઈ: “નાઈની કને નાઈ ન માગે, ધંધાદારી દોનો ભાઈ જી!” મારી માએ મને કહ્યું હતું કે સ્વમાની માણસ ઈશ્વર પાસે પણ વિનમ્રતાથી અને બરાબરીથી વહેવાર કરે છે. તો મારું આ ઉજમથી ભરેલા, સ્વાધ્યાયી, બીજો રોટલો પેદા કરવાની ત્રેવડ અને તૈયારી ધરાવનારા,  ચીનાને ટક્કર મારે તેવા ચીમન પટેલ, કેશુબાપા, દુલા ભાયા કાગ અને પન્નાલાલના વંશવારસોના આંદોલનના નેતાઓને એટલું જ પૂછવાનું છે – “ભાઈઓ, કણબી છો એટલે લો છો? લાટ હોત તો લેત?”

Posted in Uncategorized | Leave a comment

My ‘manjhle tau’s Baby Austin

An approximate picture of the protagonist

An approximate picture of the protagonist

An approximate picture of the protagonist

It was 1980s in Western India. Entire city of Rajkot, erstwhile capital of Saurashtra state, had only a few dozen cars. One of them was with the mayor of the city. The mayor had a telephone too. So did the vice chancellor of the university. My father was a teacher and a literary figure in this city of around a million.

Every week we used to get postcards from our big family spread across Gujarat. Joshipura clan has contributed its fair share in the sole strength of India, population. We were also very diligent about writing postcards and quickly inform the family about all major developments like the bicycle of the family got punctured, the new kittens in the neighborhood, grandma’s slow aging etc.

One of our favorite uncles was ‘manjhle tau’ or father’s second elder brother. He used to live in a corner of Gujarat/Saurashtra, at the edge of Gir forest. He had a mango orchard. Not that he fondly sent world famous Kesar mangoes from his orchard to his nephews, but he never refused to share if went for a summer vacation on his farm house. Don’t get misled. The farm house wasn’t like a vacation home, it was a vocation home – the only house he had. With some 75 mango trees, his summer used to be very busy.

Once we received two postcards. Both the postcards contained good news. That wasn’t a time for very high security or privacy. The postman Mr. Qureishi had read it and wanted to go wasn’t ready to leave without a cup of tea in shared happiness.

First postcard was from Jamnagar from my buaa (father’s sister). My cousins were going to be ‘born again’ – or given the holy thread, ‘yajnopavitam’. The family was invited. We all were very happy and started planning.

However, if that post card had dynamite, the second post card had an atom bomb. Manjhle tau had written that they have bought a car from the ex-king of a nearby princely state! Wow! A car in our family! Entire neighborhood rejoiced by the evening. The happiest was Dr. Kikani, the professor of archeology in Saurashtra University. I still don’t quite understand why.

I still wonder how Akashvani Rajkot (the radio station) didn’t transmit the news bulletin on that evening. The car was Baby Austin of 1940’s or 1950’s. We never knew a car, much less had known a foreign car – and didn’t know what an old car may mean.

Manjhle tau had written that we shouldn’t bother about going to Jamnagar in a state transport bus because… he was going to pick us up and all 98 kilometer from Rajkot to Jamnagar we were traveling in a … gasp… a car!

My grandma didn’t sleep because of joy. My father wept remembering the days they had to graze cattle and sheep of neighbors and steal peanuts to feed themselves. My mom sat down with newspapers to find out how much it might have cost – and how much mango crop not shared with nephews could save enough to get one. We children were just too happy because we will see another car, another type of a car than our mayor’s, who occasionally used to drop my father home returning from various functions.

**

The day arrived. Winter mornings are especially beautiful in drier areas like Saurashtra. This morning was even more special.

At the break of dawn my manjhle tau parked the car with pride in the street and my proud elder cousins emerged. We were all ready. My mother did an aarti of the car. We danced around it. The car had gotten hot traveling 200 kilometer. It needed to cool before we could start.

We could start in time. 11 of us were in that Baby Austin. By the standards of those days of bad roads, we should have reached to Jamnagar in 4 hours, or by lunch time in a state transport bus.

The car moved. It didn’t progress though. My elder cousins and my father went down. The car was pushed for quite some distance. After that the slope helped and finally they managed to jump in the car. Suddenly I screamed with pain. “Something fell on my feet!”

“Oh, those are our brakes!” claimed one of my cousins. “We have the only car with basalt brakes!” declared the eldest of all. The rocky terrain of Saurashtra was useful after all!

By lunch, we were out of Rajkot. We had learned in the school that Rajkot is surrounded by small hillocks. We realized that. We were stuck at Khandheri for quite some time. My mom was just too happy she had packed food “just in case”. After all, there were no highway restaurants or dhabas in those days. Those basalt brakes came really handy when the car crossed the central Saurashtra towards Halar.

By the evening, my father had courage to ask his elder brother how he gets spare parts of the wonder on wheels. “Oh, all the spare parts are swadeshi by now. Khodabhai’s son has a tractor garage. Our needs are served!” My manjhle tau was very appreciative of my mom’s foresight of packing more food and wished we had more by sunset, when we were 45 kilometers away and the ceremony was about to get over.

By the night, the car had stopped again near Dhrol at Bhoochar Mori. I had lost the count of our stoppages. The younger one had had more sleep than he could manage. Everyone was impatient. Before we realize, we were encircled by armed villagers, whose forefathers had successfully fought back mighty Akbar. Their faces weren’t very welcoming I can say. My manjhle tau tried staring the car once again – and it gave that gunfire like sound once again. Suddenly the crowd burst in laughter. “Oh, we thought we were getting raided by decoits!” During the explanation session, we realized my manjhle tau had started 48 hours back. We had lost all hopes of reaching to Jamnagar that week.

However, the villagers were more than friendly once they knew our distress. With the community effort the car rose up the final hill. By midnight we were in Jamnagar, in one piece – just a bit tired. My buaa’s sentiments were a mixture of worry, despair – and pride, of brothers coming to the yajnopavitam of her sons in their own car! It didn’t matter we were late by 6 hours.

Next morning, Deputy Superintendent of Police, Mr. Jadeja, came personally to thank us. “Oh, last night your car alerted the village of Bhoochar Mori. We are now in custody of that ‘Kabootari Toli’ gang of decoits! Because of you, the entire village was armed to teeth when they struck. The scoundrels couldn’t do anything!”

My foofaa, buaa’s husband, was a doctor. Gratefully he advised us to travel back from train because grandma may not be able to take the strains of journey in a private vehicle. It was quite a relief. Manjhle tau went back on a different route. His next card described how hospitable Bhoochar Mori residents were on return.

**

Like every dream and nightmare, we practically forgot about the Baby Austin. Every now and then my manjhle tau used to inform about the car. The car had “progressed” from being a family car to a business car. Now they were using it to carry hay from Gir forest.

One particular postcard had a story of how it had saved our bullocks from attacks of a lion. “As you may know the engine of Baby had given up in last Diwali. We had fitted the yoke in the front and were using bullocks to pull it around. When we were scything the hay, a lion called Hari attacked the bullocks. Little one was in the car. He tried to start Baby – and it did in the niche of time! As you know from our Bhoochar Mori experience, it made gunfire like sound. Hari left bullocks alone. Hari isn’t seen in that area for last a month. We are really proud of such a car.” And so were we. The country needed to save petroleum. The greenest way was offered by Baby.

**

Manjhle tau’s mango business was also dependent on the Baby – and so was his pride. Still the entire village remembers how generous he was in giving rides. Nobody in the village went on feet when Baby was on the road. It is a different matter that Baby received occasional pushes from the whole village.

Once he had taken Baby to Talala, the mango town. Upon return, he saw a family stranded in the highway 8. His generosity jumped and Baby stopped. It turned out to be the family of Birla seth. They had come to Somnath temple and their car had broken down (where Baby stood proud). They were getting late in catching a flight back to Mumbai from Keshod airport. Manjhle tau proudly gave ride to them and took a major detour to drop them at Keshod. They thanked him profusely and also remembered him. Literate, cultured, car-owning farmers with whom Birlas could converse were a novelty in those days.

A few weeks passed. My tau received a letter from Birlas. They wanted to buy the Baby at ‘any cost’. My tau politely refused. We were truly honored though.

My another buaa’s daughter’s husband was a pediatrician in Mumbai. He later told us what led Birla to offer to buy the car. After getting down from the car, a baby boy of 11 months didn’t stop crying – all the way to Mumbai and home. The pediatrician had to pay the visit – but couldn’t help the otherwise healthy boy. Luckily there was a visiting psychologist from London in Mumbai. He had diagnosed that the boy had an experience of sitting INSIDE a rattle and wants to get in again. The rest was the history because of strong memory of the Birla clan.

**

My manjhle tau’s postcards often carried surprises. This time it was “Be ready. We are going to the goldsmith market. I am getting Baby.” Nobody in the last two generations had seen a goldsmith, much less the goldsmith market. My maternal side had strong suspicion that the farm had hidden treasures.

Once again we went in the car, this time to the center of the city. We were at the goldsmith market. My manjhle tau took it towards the junk market. At the corner store he got down. Called up for Ibrahimbhai Bharmal, the junk dealer. Shook hands and gave keys of Baby with tears in his eyes. We also got down realizing Baby isn’t going to be with us anymore.

Ibrahimbhai took the car on a weigh bridge. Calculated the weight and running rate of steal. “Saaheb, you are just lucky that the steel rates shot up.” He counted the cash and handed over to my manjhle tau. We took an auto that day back home with no less pride.

Upon reaching home, my manjhle tau counted the currency again, compared with his account book, smiled like a true Gujju and said: “I remained in profit!

Posted in Uncategorized | Leave a comment

An open letter to Gopalkrishna Gandhi

[In response to Gopalkrishna Gandhi’s open letter to Narendra Modi on May 19, 2014 in The Hindu, often using Mr. Gandhi’s own words. For best results, please open both letters side by side]

[Please also note that

  • The goal of this letter isn’t to defend Mr. Modi. Mr. Modi is better judged by the judiciary and his own heart. The goal is to expose the wicked heart of Mr. Gandhi.
  • I structure prose better than this letter. However, I have to follow Mr. Gandhi’s format to maximize use of his own words to highlight his hypocrisy.
  • I firmly believe any country is better diverse than uniform.
  • I have Muslim friends and coworkers from all over – India, Pakistan, Bangladesh, Indonesia, Iran, Afghanistan, Jordan and Algeria.
  • I am a firm believer of truth and truth through Ahimsa. I can’t stand twisted facts and logic Mr. Gandhi is presenting with mala-fide intents.
  • I hold Mahatma Gandhi in the highest regards. I often dream of him beside Chitragupta, taking account of my life after my death. I also respect Pt. Nehru for a variety of reasons. However, here, the other Gandhi is completely wrong so I have to drag names of heroes into a debate with a mediocre person.]

Dear Mr. Gopalkrishna Gandhi,

This comes with my deeply felt sorrow. I mean and say that in utter sincerity, which is not very easy for me to summon, because I am not one of those who wanted to see mala-fide high-placed interests like you driving fear, uncertainty and doubt about republic of India into the minds of unsuspecting readers. You know better than anyone else, that even the surname Gandhi has been misused to extend claim to power in India. I am sad to note you are not making an exception when you composed your open letter to Mr. Narendra Modi in The Hindu on May 19, 2014.

Let me point to the first spin you make “while many millions are ecstatic that you will become Prime Minister, many more millions may, in fact, be disturbed, greatly disturbed by it”. In multi-party parliamentary democracy like India, this is true for ANY prime minister. If you are unhappy because of this logic, you must work with constitutional reforms, sir! To elucidate my point, if your logic is to be followed, I must say Mahatma Gandhi, your great-grandfather, brought freedom to only 30% of India. Rest 70% was either princely states or became Pakistan, which distrusted Mahatma’s assurances to core. I pray I will be forgiven when Mahatma takes account of my deeds after my death for dragging his name in debating people like you.

Until recently I believed those who said you were a just man. Justice believes in “innocent till proven guilty”. But, there you are, seated yourself at high moral ground, try to brow-beat a man against whom no evidence of perpetration of violence found. An ex-governor is writing misleading open letters at that man in an eminent newspaper of India because riots took place in that man’s government. With this logic, no prime minister of India and most chief ministers of India can’t be spared, including Jawaharlal Nehru, under whose power millions died during partition of India. Again, I pray I will be forgiven when Mahatma takes account of my deeds after my death for bringing one of the most painful episode of human history into debating people like you.

Despite all my huge misgivings about your taking disadvantage of freedom of speech, I respect someone coming from so sharply advantaged a community and family as yours, writing such an open letter in a widely circulated daily. That fulfills, very quintessentially, the vision of our egalitarian Constitution.

Revisting the idea of desh

The BJP has won the seats it has because Mr. Modi captured the imagination of 31 per cent of our people (his vote share) as the nation’s best guardian, in fact, as its saviour. It has also to be noted that 69 per cent of the voters did not see him as their rakhvala. They also disagreed on what, actually, constitutes our desh. And this — the concept of desh — is where, Mr. Gandhi, the history of India, a part of which you are, matters and constitution of India of which you are pleading. I urge you to revisit the idea of desh. Please see my comments above on how you are twisting your logic to infer legality a legally elected prime minister with absolute majority in Lok Sabha.

Reassuring the minorities

Yes, like many millions of Hindus I agree with you that post-Godhra violence should have been avoided or handled with firmer hands. However, talking in imperatives like you as “Adopt, in toto, Mr. Modi, not adapt or modify, dilute or tinker with, the vision of the Constitution on the minorities” isn’t what my textbooks taught me. I thought the imperatives of electorate are through elected representatives in representational democracy like ours. Much younger to you, I somehow am more confident in the stability and greatness of Indian democracy. Yes, if needed, I will turn to the public with a call like: “Let us make sure Mr. Modi doesn’t not adapt or modify, dilute or tinker with, the vision of the Constitution on the minorities”. However, that would need different level of courage than writing sneaky open letters. One brave man took bullets on his chest in 1948 for showing such courage for asking people of asking .

I am sorry to note that you are leading to deliberate confusion in readers’ minds when you infer the remaining 69% who didn’t vote for Modi are just the minority, just the religious minority, and just Muslims. This is reverse-fear-mongering from you because the vote is guaranteed to be anonymous in the constitution. Also, by portraying such vivid pictures as “a thug masquerading as a Hindu holding a Hindu epic’s DVD in one hand and a minatory (sic.) trishul in the other”, you are suppressing the fact that five major states of India didn’t vote in favor of BJP or Mr. Modi. Do you mean all residents of Kerala, Tamil Nadu, Telangana, Orissa and West Bengal are Muslims, who out of fear of Modi didn’t vote for BJP?

I don’t expect to get a reply from you because you dared not write the word “Ramayana” in the quote above from your “brave” open letter but resort to word “minatory (sic.)” for trishuls. You want to hurt Hindu sentiments hiding behind vocabulary and save your skin doing so, right? Who was Minotaur by the way? A demon, right? Then call the trishuls demonic if you have firm belief for it!

I agree with you that Mr. Modi should, can and must dispel fear from every heart about communal violence and especially from hearts of Muslims. However, I beg you to prove how Adivasis had to bear significant brunt of Hindu-Muslim conflict caused by Mr. Modi. When you mention “minorities, women, dalits, adivasis” in a single breath, I suspect you are aiming political gains and not compassion. I agree with you that India is a diverse forest. In turn, I want you to agree that almost every Indian is minority of some or other nature.

While I tend to agree with you on the “Hindu-refugee” versus “Muslim-refugee” line, I shudder thinking what would happen when Pakistan will fall to Taliban. I know Mr. Modi is crude when he distinguishes on religion when compassion should take the front seat. However, states don’t run like human hearts. When Pakistan falls to Taliban, the very Muslims who didn’t and don’t trust the idea of India and created nearly religiously cleansed Pakistan, will be lining up at our doors. At that point of time, I wonder how far your liberalism will work. Once again, I pray I will be forgiven when Mahatma takes account of my deeds after my death for mistrusting inherent strength in better people (Pakistanis) over worse (Taliban).

“Bharat Mata ki Jay” and also “Vande Mataram” were shouted by people who followed Mahatma. “Jai Hind” was invented by someone who rebelled against him and joined hands with Nazis, who were focusing on exterminating Semitics. “Hind” is the root of the word “Hindu”. Mr. Gandhi, be careful of what you ask for. India’s minorities are not a segment of India, they are an infusion in the main. Anyone can burn rope to cinder, no one should dare take the twist out of it, not even twisted logic of yours.

It is a fundamental error of yours to assume that all supporters of Mr. Modi are trishul bearing hooligans who are ready to pounce on religious minority. This is because, the first pro-Modi appeal to me came 6 months back from my engineering college classmate of 1988-92, a Sunni Gujarati Meman Muslim. He was calling not because someone was holding a knife at his throat. He was calling me because he was making great money because of Gujarat boom and wanted to make sure that a quasi-liberal like me votes for his financial gains. When Modi would unfurl “a historic innings, which stuns the world”, he might not be surprising his support base, nor those who didn’t vote for him but only likes of you, I am afraid.

You are hugely intelligent and will not mind unsolicited but disinterested advice of one from a couple of latter generations. Requite the applause of your support-base but, equally, redeem the trust of those who have not supported you. When you advise unsolicited to the elected representative of a parliamentary democracy on “ask the Opposition to give you all the names and accept them without change” for reconstitution of The Minorities Commission, you generate deep mistrust in my classmate’s heart. When you extend hankering of power to “the same for the panels on Scheduled Castes and Tribes, and Linguistic Minorities”, you intend to mislead readers in believing Modi’s record has some fault against all those also. And when it comes to choosing the next Chief Information Commissioner, the next CAG, CVC, you look weak, power-hungry and afraid of never coming back to power again because I fail to see any significant conflict of Modi with any of these constitutional institutions.

Addressing the southern deficit

I think you are time-locked about the North-South divide, Mr. Gandhi. Frankly, I am not even sure why you insist on the deputy prime minister being a non-political one! Are you afraid of a strong BJP persona from South being acknowledged? And said who that BJP hasn’t got stronghold in South? Did you see the margin by which Thiruananthapuram seat was won by Congress? Did you see how entire state of Karnataka faired? Did you notice who holds the southern-most seat of Kanyakumari? My nephews and nieces and subordinates are marrying across states and languages. Appointment of a political or non-political deputy prime minister will be eyewash that smart generation will sense from a mile away. First, you conclude wrong and then you give wrong advice. How about that Mr. Gandhi?

Imperial and ideological exemplars appeal to you also. Wazir-e-Azam of Hindostan will fail to represent even 15% population of India that is Muslim. Not all Muslims, like BJP-brought-Muslim-president Dr. Abdul Kalam, are Urdu speakers, nor are all Urdu speakers Muslims and sure, that 69% of non-BJP voters weren’t majority Urdu speakers. The spoke Malayalam, Tamil, Telugu, Urdu, Oriya and Bangla.

If I were you, I’d not advise Modi at all. I wouldn’t blatantly reveal my hunger for power like you did. I wouldn’t try to create baseless fear, uncertainty and doubt (FUD) in hearts of minorities, scheduled castes or tribes, women or South Indians. I wouldn’t infer to cast aspersions on a man who has been cleared by the court and entrusted by the electorate.

I may not like Modi, his past, present or future. In that case, I would challenge him to work in a way that increases his vote share next time. I would encourage winning more hearts, including mine.

Gone are the days when “Gandhi” last name fetched reverence and decades old memories could be engineered to generate FUD. The country has moved on like my hostel partner and my nephews. The country now derives major income from coding logic. Please be logical and not pathological if you want to stay relevant in the golden years of your life.

For the last time, I pray I will be forgiven when Mahatma takes account of my deeds after my death for any harsh words I used in exposing an elderly person’s publication out of hunger for power, hypocrisy and dogmatic hatred, misleading my innocent fellow citizens.

I am, your fellow-citizen,

-‘pramath’

Posted in Uncategorized | Tagged , , , | Leave a comment