Curse of a (non-partisan) Foresight – A Tsunami of Expectations

My non-Gujarati friends were also following 2014 Gujarat elections and had several observations:

  • The election wasn’t about 24*7 availability of electricity, drinking water or better infrastructure because there were taken for granted in Gujarat
  • There were towns in which pipelined cooking gas was an emotive issue
  • There were towns with medical colleges but no neurology department and emotions ran high
  • There was someone lamenting lack of development because getting down from Ahmedabad airport didn’t feel like getting out of Changi airport of Singapore
  • There were unhappy middle aged souls whose children had to commute 40 km for a job paying Rs. 15,000/- a month with exasperation about “This way when he will drive a Porsche?”
  • There was dissatisfaction in a town where the Bullet Train wasn’t going to stop

One of the recent Gujarati hit songs has a man promising his love about an Audi car and a Europe tour package.


This is no Gujarat-bragging. Even in Punjab, Congress had to promise about helping youth in immigration to the Western world for better life style.

Looking at the deep, wide and rapid exposure to more developed parts of the world through internet and tourism, I am sure not only more “foreign-exposed” Gujarat and Punjab but Telangana, Seemandhra and Karnataka will also soon join this tide of high aspirations.

Remaining India is also not so behind. Political competition to provide better civic facilities was identified by Vajapayee and is now in full swing. In a decade or so, most promises that are made today are either to become a reality or the promising parties will become history.

One of my friends, a Malayalee Christian, had observed in 2013 that Modi would win 2014 riding on people’s rising aspirations but 2019 will crush him under the same wave. How true it sounds now in the light of Patidar, Jat and Maratha agitations!

One crucial point to note is that the song is composed in crude, semi-literate Gujarati, the promise was made to semi-skilled Punjabi youth and Deccan rising will come from film-star-worshippers, not space-star-watchers. In other words, the mass has started dreaming too big for their eyes.


No empire in the world, be it Western Europe, Arabs, Guptas, Rome or Achaemenid Persia could provide EVERY luxury to even a limited class of citizens. To provide such luxury to larger section of its society, a state had to deploy unethical mechanisms of apartheid, slavery, caste system, religious discrimination and colonialism, inviting its fall.

Now visualizing a tsunami of aspirations of 1.25 billion Indians fully franchised and using their vote as bargain, pressuring its political class to deliver the lifestyle only erstwhile colonizing countries enjoy! Imagine the pressure that is likely to build up on Indian polity in next a decade or two!

Also, to learn from Greeks, democracies also doom themselves by voting for minimization of tax, thus reducing the social security for its citizenry. As is, Aadhar linking and other recent anti-tax-evasion techniques deployed by Indian government is meeting with increasing resistance. How will the political class of India going to continue to ride on this hungry tiger?

On a side note, China also is facing the similar a rise in aspirations. However, given democratic nature of Indian political system, pressure will rise in India too fast.

This is precisely the part that worries me. There is an increasing demand to perform and deliver. To some limits, it is feasible. Elimination of corruption will come as a by-product of this surge in demand. However, it will not suffice because the battle has moved from provision of needs to fulfillment of greed.

This will invariably switch the democracy to questionable ethical means of gathering resources for its electorate. There is already news about Indian companies contracting tens of thousands of hectares of land in Africa to grow crops to export to India. Already Indian and Chinese companies are in a race to secure petroleum, coal and other mining resources. Ports in Arabian Sea, Indian Ocean, Chinese sea and Pacific Ocean are being cornered by these two peoples.

It is this possibility, this vision, which gives me jitters. It is the curse I have to bear because I have no control over it.

Dear readers, do you have any idea how we can avoid the fall out of upcoming tsunami of aspirations? Can we avoid upcoming disaster? Can we stop another world-wide conflict of two of the oldest civilizations? Can we stop another round of colonization? Is there some way to stay focused and end hunger, disease, pestilence, death and anarchy? Please speak up and help me think!

Posted in Uncategorized | Leave a comment

Curse of (a non-partisan) Foresight – Negative Fall-out of Gujarat Elections

Foreseeing future feels good – till you see something bad. It is like Sahadeva of Mahabharata, who could see the destiny but not change it.

2017 elections of Gujarat had been important in many ways. It saw Rahul Gandhi taking up on Narendra Modi – and succeeding to a large extent. As I am writing this, BJP has managed a narrow victory.

Per se, Gujarat is a small state and local elections shouldn’t have mattered. However, in his own wisdom, Rahul Gandhi had made a two-pronged attack on BJP – economic and social – and both points had to have profound impact on the future of India. There is little speculation that both these prongs will be considered effective going forward.

Let us look at both areas of attack.


Gujarat has been a bastion of black money. It was evidently unhappy with demonetization and associated one time wealth loss. Bigger anger in Gujarat, as Rahul Gandhi smartly figured out was about GST, which closed doors of generation of unaccounted wealth for many. Had Congress won the election, attack on these two steps and economic reforms in general, would have legitimized. Now there is a moral defeat to those seeking to go back to old and opaque ways.

For the future, setback to economic push is less likely. Luckily, other parts of India aren’t as cash dependent or economically savvy as Gujarat. So even if Rahul Gandhi continues to carry attack using this economic prong, chances of appealing to other electorate as much as Gujarat are thin. Also, as time passes, demonetization will fade from memory and GST is a fait accompli. GST being a long term change should also bring in some interim good results to relief of BJP/NDA government.

It is safe to assume that keeping its eyes on 2019, government is unlikely to engage in further economic adventurism like going behind benami properties, linking real estate with Aadhar cards or pushing labor reforms in its current term.

Defeat of BJP in Gujarat could have unleashed a nightmare, for now there is no worry. The economy is safe both from policy paralysis and adventurism.


On social front, there are bigger worries.

As we know, Congress lined up with three major caste-blocks of Gujarat society – Patels (Patidars), OBC and Dalits. Apparently, this gamble has handsomely paid off. Again, castes are nothing novel in Indian society or politics and can be ignored.

However, there is a pattern lurking in the history and present. Patidar reservation agitation that helped Congress didn’t arise in vacuum. Across North-West India upper castes like Jats, Gurjars, Meenas and Marathas have also been asking for reservation in one form or the other. In Karnataka, a section of Lingayats are asking for their recognition as a separate religion.

The situation is very similar to V.P. Singh government’s time where implementation of Mandal Commission’s recommendation was supposed to yield immense power to the left-of-the-center. The country saw its youth self-immolating in street in protest – but to thick-skinned political class it doesn’t matter much. What mattered in next decades unfolded soon after that – and in much worse way. The right-of-the-center slid further right and started Hindu unity-and-pride movement in form of Ram Mandir agitation. The country was pushed into a chaos because of these two orthogonal forces, fracturing mandates for decades with regional satraps with no national agendas coming to power and causing a paralysis. As a result, a valuable decade of competing against China was lost. Had caste oriented politics not triggered by V. P. Singh, poverty rates could have come under better control.

Now, let us come back to today’s scenario. Today, states affected by various caste-oriented demands hold juicy 166 seats of Lok Sabha. If you add Seemandhra and Telangana for recent reservation debates there, it will reach to whopping 208 seats! Luckily this time, no party can walk straight and talk straight about the divide – but it is just a matter of time and immaturity before someone tries to pluck the low hanging fruit. Given general elections in 2019, this may happen earlier than I can publish this article.

Invariably, this is going to rattle Sangha Parivar and BJP towards 2019 elections. They have but only two weapons – for short-term, they can raise religious identity again and for medium term, they can use their development plank. [Yes, my friends. BJP has a better track record than most in development terms.] Given the situation, I wonder whether people representing these 200+ seats may wait for medium term success of development, like 100% electrification, to yield fruits. This opens up a direct front of religious identity politics – much stronger this time, pulling the society again orthogonal with a slightly different picture. Last time, the government was on the caste side and the opposition was on the religious side, this time the roles will be swapped.

It is quite possible that someone takes advantage of this ready situation of upper-caste demand of reservation, invites much bigger religious strife defense and pulls the country 30 years back in time.

It is this possibility, this vision, which gives me jitters. It is the curse I have to bear because I have no control over it.

Dear readers, do you have any idea how we can avoid the upcoming caste-religion conflict? Can we avoid upcoming disaster? Can we stop more Hardik’s raising across the country? Can we stop another Rath Yatra? Is there some way to stay focused and end hunger, disease, pestilence, death and anarchy? Please speak up and help me think!

Posted in Uncategorized | Leave a comment

વિમાન વેળા

(લખ્યા તારીખ: ડિસેમ્બર ૦૯, ૨૦૧૭)

ગુરુના શ્વાસ ગણાઈ રહ્યા હતા. ડોક્ટરો આવીને તપાસતા જતા હતા અને માથું ધુણાવે જતા હતા. છેલ્લે તો ડોક્ટરોએ સ્પષ્ટ કહી દીધું કે વિમાન વેળા થઈ ગઈ છે.

પથારીમાં પડેલા ગુરુને લાગતું હતું કે વેળા વિમાનની નથી થઈ. એમને યમદૂતો દેખાતા હતા. યમદૂતો એમને લઈ જવાની કોશિશ કરતા હતા પણ ગુરુ ઉપડી નહોતા શકતા.

શિષ્યે હરિનામ ઉપાડ્યું. ગુરુ હસ્યા કારણકે ગુરુને વિષ્ણુના પાર્ષદો પણ દેખાતા હતા અને વિમાન પણ દેખાતું હતું. પાર્ષદો ગુરુને કંઈ કહેતા હતા પણ ગુરુને સમજાતું નહોતું.

યમદૂતો અંતે પાશ નાખવામાં સફળ રહ્યા. ગુરુનો કાર્ડિયોગ્રાફ઼ સ્થિર થવા લાગ્યો. શિષ્યે તરફડતા ગુરુને જોયા. તે ગુરુના સાવ કાન પાસે આવીને બોલવા લાગ્યો: “…समागते दण्डधरे कृतान्ते…”. ગુરુને પાર્ષદોની કોમળ આંખોમાં હારનો ભાવ વંચાતો હતો.

ગુરુએ પાર્ષદોની અવગણના કરી. ગુરુએ ઉતાવળા થતા યમદૂતોને પણ અવગણ્યા. પોતાને ગળે પડેલ યમપાશને જોર કરીને ઢીલો કર્યો. કાર્ડિયોગ્રાફ઼ થોડો હલ્યો. ગુરુએ શિષ્યને ઉદ્દેશી છેલ્લી ગર્જના કરી: “મારા માટે હરિનામ બોલીને તું શું કરીશ? મૂર્ખ, હરિને તારા માટે ભજ! નારા…”

અને અડધે નામે ગુરુએ યમપાશ તોડ્યો અને એમણે અલૌકિક ડગલાં માંડ્યાં ત્યાં જ યમદૂતો અને પાર્ષદોએ બન્ન્નેએ વિમાન ભણી આંગળી ચિંધી. ગુરુ આશ્ચર્યચકિત થઈ ગયા!

નિરાંતના ભાવ સાથે યમદૂતો પાશ સમેટતાં સમેટતાં બોલ્યા: “હરિનું તત્ત્વ જાણનારને પાશથી ખેંચવાની શી જરૂર? પોતાની મેળે પોતાનું ડગલું ભરે અને દરેકને પોતપોતાને માટે ડગલું ભરાવે તેને માટે તો વૈકુંઠનું વિમાન છે!”

પાર્ષદોએ યમદૂતોને કહ્યું: “ઘણે વખતે અમારો વારો આવ્યો!”

આગળ વાત ચાલી તો ખરી પણ ગુરુને પ્રાણપોક આડે સંભળાઈ નહીં. વિમાન ગુરુને લઈને જતું રહ્યું.

Posted in Uncategorized | Leave a comment

મધ્યરાત્રિના મુસાફ઼રો

(સત્યઘટના પર આધારિત, પાત્રોનાં નામ સાચાં)

રાજીવ ગાંધીના જમાનાની વાત છે. હું ત્યારે બારેક વરસનો હતો. એ જમાનામાં અનુપ જલોટા સુપરસિંગર હતા.

ગુજરાતી ફ઼િલ્મો અને તખ઼્તાના જાણીતા કલાકાર સ્વ. સુરેશ રાવલ ત્યારે નાટ્યસંસ્થા ’નટરાજ થિયેટર’ ચલાવતા. મારી મા એમાં અભિનય આપતાં. સુરેશકાકાનું અટ્ટહાસ્ય બહુ જાણીતું. એ હસે તો ઘરનાં નળિયાં ખખડે, ગામનાં છોકરાં રોતાં હોય તો છાનાં રહી જાય અને છાનાં હોય તો ભડકીને રોવા મંડે! “હા! હા! હા!” નો નાદ હજુ પણ સપનામાં આવે છે અને એ ભલા, પ્રેમાળ, રમૂજી અને આનંદી જીવની યાદમાં આંસુ ભરી જાય છે.

સુરેશકાકા પ્રેમથી અમને, બીજી પેઢીને તૈયાર કરતા. જમાનો યે એવો હતો કે અમે તક મળે મળતા કામ કરવા લાગી પડતા. કામ કરતાં ચૂકીએ તો સુરેશકાકા તો ઠીક, બેડાનું કોઈ પણ વઢે ત્યારે અમારાં મા-બાપને ત્યારે એમાં ’પલોટવાનું’ લાગતું. આજકાલની આળાઈ ક્યારે સમાજમાં આવી ગઈ તેની ખબર નથી પણ સમાજને આમાં ભયંકર નુક્સાન ગયું છે.

પ્રેમ પણ એવો જ હતો. બધાં છોકરાં ભાઈ-ભાંડરાંની જેમ જ ઊછર્યાં અને આજે પણ સંબંધો એવા જ હક-દાવાના રહ્યા છે.

સુરેશકાકાએ છોકરાંને ટ્રેઇન કરવા એક સરસ રસ્તો કાઢેલો. અનુપ જલોટાએ આખ્યાન શૈલિમાં સૂરદાસજીનું પદ “મૈં નહીં માખન ખાયો” ગાયેલું તેના પર એક નૃત્યનાટિકા જેવી નાટિકા તૈયાર કરાવેલી. સમયે સમયે અમારી પાસે જુદી જુદી જગ્યાએ ભજવાવતા. એમનો મોટો દિકરો વિરલ કનૈયો બને. વિરલ પોતાનો દિકરો એટલે નહીં પણ અમારા બધામાં સૌથી ચડિયાતો એક્ટર માટે મુખ્ય પાત્રમાં. સુરેશકાકાનો આગ્રહ શુદ્ધ અને સભ્ય ભાષાનો. એવું મને ફાવે એટલે મને પણ કનૈયાના મુખ્ય સખાનો રોલ મળેલો – બાકી મારો અભિનય બધામાં નબળો. બીજા કલાકારોમાં કૌશિક સિંધવ (સિંધવકાકા)નો ચેતન, વિરલના ફઈનો દિકરો જગત – અમે બધાં હેડી-હેડીના. મહેશકાકાના (મહેશભાઈ ભટ્ટના) દિકરા દીપુભાઈ (દીપ્તેશ) જબરા મેઇક‍અપમેન અને સુરેશકાકાનાં મોટાં પુત્રી જ્યોતિબેન સિદ્ધહસ્ત કલાકાર – પણ બધાં છોકરાં સાથે એ બન્ને પણ છોકરાંમાં ગણાય એટલે એમણે એમનાં કામ કરવાનાં! દીપુભાઈ મેઇક‍અપ કરે અને જ્યોતિબેન યશોદા બને.

નાટિકા ચાલી. અમે જુદાજુદા ગામ ફરી ફરીને ખૂબ શો કરતા. એ સમયે ચોવીસ કલાક વીજળી હતી નહીં. ગમે ત્યારે અંધારું થાય – અને એ થાય તો પેટ્રોમેક્સના આધારે પણ શો ચાલે. માઇકની જરૂર ન પડે તેટલે મોટેથી બોલી શકવું તે તો તખ઼્તાની ટ્રેઇનિંગ કહેવાય!

ભરતનાટ્યશાસ્ત્રના નિયમ પ્રમાણે સ્ટેજ પર ભૂખ્યા પેટે જવાનું હોય છે. આથી રાતે ભૂખ લાગતી અને શો પછી જમવાનું થતું. પણ સુરેશકાકાએ ઉપાય રાખેલો. જે શો કરાવે તે સંસ્થાએ માખણલીલામાં માખણ સાચું રાખવું પડતું એથી અમને બધાંને પાણી આધાર થઈ જતો. અમને રાતે ઘરે પાછા મૂકીને સુરેશકાકા સહકુટુંબ ઘરે જાય – પણ લાવવા-લઈ જવાની વ્યવસ્થા શો આયોજન કરનારી સંસ્થા કરતી.

તમને થશે કે આમાં શી વાર્તા આવી? કમ સે કમ મધ્યરાત્રિના મુસાફ઼રો કોણ હતા તેની તો ખબર પડીને? આગળ વાંચો!


રાજકોટનું સ્મશાન રામનાથપરામાં. બાજુમાં જ સિંધી સમાજનો વિસ્તાર. સિંધી સમાજ રાજકોટ સ્મશાનમાં ઘણી સેવાઓ આપે છે. સિંધી સમાજે એક વખત અમારો શો રાખ્યો.

પોષ મહિનો ચાલતો હતો. સૌરાષ્ટ્ર પર રાતે ગાઢ ધુમ્મસ છવાયેલું હતું. હાથીના હાડ ગાળે તેવી ઠંડી પડતી હતી.

સિંધી સમાજનો શો બહુ સફળ ગયો. અમને પ્રેમથી જમાડ્યા પણ ખરા. પછી જવા ટાણું થયું. આથી સમાજની ગાડી અમને મૂકવા આવી. ગાડી ખરેખર તો શબની અંતિમ યાત્રા કરાવનારી ’મડદા ગાડી’ હતી. કાળીધબ ગાડી અને સફેદ ચોકડીઓની ’શોભા’. બેસવા પૂરતી જગ્યા નહીં. આવી સવારીનું મુખ્ય પાત્ર તો ફ઼રિયાદ કરે નહીંને! એટલે ગાડીની સ્થિતિ પણ મસાણે જવા જેવી જ.

રાત મોડી થઈ હતી એટલે અમે તો મેઇક‍અપ અડધો ભૂંસેલા, કાજળના બિલાડાવાળા, સીધા જ ચડી બેઠા. મડદા ગાડી તો મડદા ગાડી! રામનાથપરાથી સેન્ટ્રલસ્કૂલ ચાલતા જવાનો તો કોઈ વિચાર ન જ કરાયને!

ઘણા થાકેલા અને થોડા અકળાયેલા અમે અંદર બેઠા અને ગાડી તો ઊપડી. બધાંને ઉતારતાં ઉતારતાં ગાડી ગામની સાવ બહાર, રૈયા રોડ પાસે ગાંધીગ્રામમાં જગતને ઉતારીને આગળ વધી. તે સમયે ગાંધીગ્રામમાં ન રસ્તા, ન લાઇટો અને વસતી સાવ પાંખી. બરાબર તે જ સમયે પાવર ગયો એટલે સાવ અંધારું ધબ અને સૂનકાર એટલો કે શિયાળવાંની લાળી સંભળાય! રાતનો દોઢ વાગ્યો હતો.

થવાકાળ અને ડ્રાઇવર રસ્તો ભૂલી ગયો અને અમે મધ્યરાત્રિના મુસાફ઼રો ભૂલા પડ્યા. ધુમ્મસ ભરેલી રાતે કાલાવડ રોડ જવાનો રસ્તો પૂછવો પણ કોને? છોકરા બારેક વરસના એટલે સુરેશકાકા પાછળ બેઠા બેઠા અમારી ધડ્ય સાંભળે અને રાજી થાય – “કેવું શિખતા જાય છે!”


આશરે દોઢેક કિલોમિટર ગાઢ ધુમ્મસમાં રખડ્યા પછી અમને કાળા માથાનું એક માણસ મળ્યું.

ડ્રાઇવરે ડોકું કાઢીને પૂછ્યું: “ભાઈ, કાલાવડ રોડ કિ રીતે જાવાનું?”

પેલો પીધેલો હતો. એટલે એણે જવાબ દેવાની જગ્યાએ વાત કરવાનું ધાર્યું. “મડદા ગાડી છે ને?”

ડ્રાઇવરે ફરી પૂછ્યું: “કાલાવડ રોડ કઈ બાજુ, શેઠિયા?”

“અટાણે અધરાતે મડદા ગાડી લઈને ક્યાં હાલ્યા? કોઈ પાવૈયાને લઈને જાવાનો છે?” (પાવૈયાની અંતિમયાત્રા મધ્યરાત્રિએ નીકળે એ તમારી જાણ ખાતર.)

અમારા છોકરાઓમાંના એકનું લોહી ઊકળ્યું. એણે એનું અડધા ભુંસાયેલા મેઇક‍અપ સાથેનું ભૂત જેવું મોં બહાર કાઢ્યું અને સુરેશકાકાની કે જ્યોતિબેનની હાજરીની આમાન્યા ભૂલીને સંભળાવી  “પાવૈયો તું! પાવૈયો તારો બાપ!”

આવી ભાષા ’નટરાજ થિયેટર’માંથી બહાર નીકળવાનો સીધો રસ્તો કહેવાય પણ તાત્કાલિક તો “પાવૈયો તારો બાપ!”માં છુપાયેલો વદતોવ્યાઘાત સુરેશકાકા પણ ન જીરવી શક્યા અને એમનાથી જોરથી હસી પડાયું. આજુબાજુનાં મકાનોની બારીઓ ખખડી.

વાતાવરણ ગરમ થયું એટલે અમે બધાંએ ડોકાં બહાર કાઢ્યાં. મોરપીંછ પહેરેલા કૃષ્ણના વેશમાં રહેલા વિરલે પણ.

અડધી રાત, ઘોર અંધારું, દારુનો નશો, મડદા ગાડીમાંથી સંભળાતું અટ્ટહાસ્ય અને એની બારીમાંથી ભૂત જેવા ડોકાતા ચહેરા અને તેમાં ભગવાનનાં દર્શન થયાં. પેલો માણસ તો ધ્રૂજે, ધ્રૂજે, ધ્રૂજે અને જાય મૂઠીઓ વાળીને ભાગ્યો. પાછળ જોવાનું નામ ન લે!

છેલ્લે થોડા કિલોમિટર વધુ ફરીને અમને રસ્તો જડ્યો અને અમે મારા ઘર તરફ઼ રવાના થયા અને સરવાળે બધાં પોતપોતાનાં ઘરે પહોચ્યાં. બીજે દિવસે સુરેશકાકાએ પેલા બટકબોલાને ઘરે જઈને એની અસભ્ય ભાષા માટે ખખડાવી નાખ્યો.


હજુ પણ મને એ ઠંડી, એ બનાવ અને એ મધ્યરાત્રિના મડદા ગાડીના મુસાફ઼રો ભુલાતા નથી!

Posted in ટૂંકી વાર્તાઓ | 2 ટિપ્પણીઓ


(ફ઼ાધર્સ ડૅ પર, સત્ય ઘટના, નામ બદલીને)

ચોથા ધોરણના મારા સહાધ્યાયીઓમાં વાતો થતી હતી – કોના બાપા શું છે અને એમનું કેટલું માહાત્મ્ય છે એ વિષે. સિત્તેરના દાયકામાં ગુલબાંગો મારવા માટે પણ બહુ હતું નહીં.

ચેતન કહે: “મારા પપ્પા તો દાણાપીઠના રાજા છે.”

મેં મોન્ટુ સામે જોયું. એ કહે: “હોયે તે! ચેતનની શાખ જ રાજાણી છે.”

“હોતું હશે? રાજા તો હવે છે જ નહીં એમ મારાં દાદી કહેતાં હતાં. બાકી રાજકોટના રાજા ગણવા જ હોય તો મનોહરસિંહ જાડેજા છે. દાણાપીઠમાં ય તે એ જ રાજા હોયને?” મેં કહ્યું.

ચેતન અકળાયો: “મારી મમ્મી કહે છે કે પપ્પા દાણાપીઠના રાજા છે એટલે છે. છ બારણાંની દુકાન છે.”

“હવે રહે, રહે! છ બારણાંની દુકાન છે એમાં રાજા ન થવાય!”  વિરલે ટમકું મૂક્યું.

“રાજાનો અર્થ એ કે ચેતનના પપ્પાનું દાણાપીઠમાં બહુ ઊપજતું હશે.” મેં ડહોળ્યું.

“હા, પ્રમુખ છે.” ચેતને કહ્યું.

“મારા પપ્પા તો સાહેબ છે. એને તો આપણા મેયર અરવિંદભાઈ મણિયાર પણ સાહેબ કહે છે. સૌરાષ્ટ્ર હાઇસ્કૂલમાં ભણાવે છે.” મેં કહ્યું.

“તૈં તો તું હવે ન્યાં ભણવા જાઇશ. હેં ને?” મોન્ટુએ પૂછ્યું.

“ના, પપ્પા કહે છે કે બાપની સ્કૂલમાં ન ભણાય.”

“મારા બાપા તો પટાવાળા છે.” અત્યાર સુધી ચૂપ રહેલા કૈલાસે કહ્યું. કોઈ બહુ પ્રભાવમાં ન આવ્યું તે જોઈ કૈલાસ આગળ બોલ્યો. “એકદમ સફ઼ેદ કપડાં પહેરવા મળે અને માથે લાલ પટ્ટો અને સાફો – રોજ! પંખાવાળી ઓફ઼િસમાં કામ કરવાનું. સાંજે સરકારી જીપ ઘરે મૂકી જાય. બહુ કામ હોય!”

અચાનક છોકરાઓને પટાવાળાના કામના લાભ દેખાયા. “અરે વાહ!” મોન્ટુ બોલ્યો.

“આ તો કાંઈ નથી.” વિરલ કૂદ્યો. “મારા પપ્પા તો ચટાપટાવાળા છે.” અમારી આંખો સામે વાઘ ઊભો થઈ ગયો.

“એ શું? કોઈ દિ’ સાંભળ્યું નથી.”

“અરે એ તો બહુ ખાનગી કામ છે. મારા પપ્પા તો એટલા બીઝી રહે છે કે ત્રણ-ચાર મહિને માંડ ઘરે આવવા મળે.”

“તો રહે છે ક્યાં?” ચેતન ગુંચવાયો.

“સરકારે મોટું બધું મકાન કાઢી દીધું છે. ત્યાં જ રહેવાનું, જમવાનું, કામ કરવાનું. દિવાળી-દશેરાએ ઘરે જવાની માંડ હા પાડે. સરકારી જીપ મૂકી જાય અને તેડી જાય. અડીખમ પોલિસ રક્ષણ પણ આપેલું છે.”

અમે તો છક થઈ ગયા. વિરલ બોલે ગયો: “આખું ગામ જાણે છે મારા પપ્પાને. જયંતિ રસવાળા, કામ ચટાપટાવાળા. એ આવે અને ખબર પડે કે હું ભણતો નથી તો તો ચામડું ચીરી નાખે. મને કહે કે ચટાપટાવાળાના દિકરા ન ભણે તો ન ચાલે.” વિરલ ભણવામાં ઠીકઠીક સારો હતો. એનું રહસ્ય ખૂલ્યું.

ત્યાં તો બેલ વાગ્યો અને રીસેસ પૂરી થઈ.


એમ ને એમ ચોથું ધોરણ પૂરું થયું. પ્રાથમિક શાળા પણ પૂરી થઈ. બધા દોસ્તો અલગ અલગ સ્કૂલમાં ફેંકાઈ ગયા. એ જમાનામાં કોઈ સંચાર સાધનો ન હોવાના કારણે ચેતન રાજાણી, મોન્ટુ, હું, કૈલાસ અને વિરલ જયંતિ રસવાળા ક્યાં વિખૂટા પડી ગયા કોણ જાણે?

નવી સ્કૂલમાં ક્યારેક જૂના દોસ્તો યાદ આવતા. રોવું આવતું. ધીમે ધીમે ભુલાતા ગયા.

ન ભૂલાયો વિરલ જયંતિ રસવાળો અને એના ચટાપટાવાળા પપ્પા. આવી સરસ જગ્યાએ કામ કરવા મળતું હોય તો મારા પપ્પાએ એ કેમ નહીં કર્યું હોય? કેટલું ગૌરવ હતું વિરલને એના પપ્પા પર! અને ક્યા દિકરાને આવા બાપ પર ગૌરવ ન હોય? મહેલ, રસોડાં, પોલિસ રક્ષણ, સરકારી જીપમાં આવ-જા! ક્યાં એ અને ક્યાં ચોકથી ખરડાયેલા, વેકેશનવાળું કામ ધરાવતા, એક રૂમના ઘરમાં રહેતા મારા પપ્પા?


શિક્ષકના દિકરા હોવાનો એક લાભ એ કે છાપાં વાંચવાંની ટેવ ખરી. પાંચ વરસની ઉંમરેથી પપ્પા વંચાવે અને સવાલો પણ પૂછે. ગુજરાતી વાંચવાની ઝડપ એટલી વધી ગયેલી કે આખું છાપું ફટાફટ વંચાઈ જાય. વત્તા યાદ રાખવાની ટેવના કારણે હાથી જેવી યાદશક્તિ થઈ ગયેલી. એમાં તો પેલા વિરલના વાઘ જેવા પપ્પા ભૂલાતા નહોતા.

એમ ને એમ છઠ્ઠું ધોરણ આવ્યું. એ ય અડધું ગયું. દિવાળીના દિવસ આવ્યા અને જથ્થાબંધ કાગળમાં છપાયેલ ’ફૂલછાબ’નું દિવાળીનું છાપું અને પૂર્તિ આવ્યાં. પહેલાં તો દર વખતની જેમ પપ્પાના હાસ્યલેખને જોવાનો હતો. પછી કુટુંબની ચિંતા કરતાં દાદી માટે દરેકની રાશિના ભવિષ્ય વાંચી સંભળાવવાનાં હતાં. અડધા ગામની વસતી જેટલું વસ્તારી કુટુંબ એટલે બારેય રાશિ આવી તો જતી જ. એમાં અરવિંદભાઈ ધોળકિયાએ દિવાળીના તહેવારો વિષે ફરીથી લેખ લખેલો તે વાંચ્યો અને તેમાં આવી વાઘબારસ. વાઘ પરથી ચટાપટા અને તેના પરથી વિરલ ફરીથી યાદ આવ્યા.


બેસતા વરસે થાકીને બપોરે સૂવા જતો હતો ત્યાં દિવાળીનું છાપું ફરીથી હાથમાં આવ્યું અને મારી ઊંઘરેટી આંખોએ સમાચાર વાંચ્યા. બીજા પાને ચોથી કોલમમાં નીચે લખેલું:

કેદીની મુક્તિ

ચકચારી વેલગિરિ ગોસ્વામી ખૂન કેસના ગુનેગાર જયંતિ રસવાળાને વાઘબારસે સારી ચાલચલગતને ધ્યાનમાં લઈને સજા ટુંકાવી રાજકોટ સેન્ટ્રલ જેલમાંથી મુક્ત કરવામાં આવ્યો છે…

મારી કલ્પનાની નજરની સામે મહેલ જેવડું મોટું મકાન ચટાપટાવાળાઓથી ઊભરાતું હતું. મોટા તપેલાંમાં રંધાતું હતું. ચટાપટાવાળાઓ કામમાં વ્યસ્ત હતા અને ચાંપતો પોલિસ બંદોબસ્ત હતો.

હા, માત્ર રક્ષણની દિશા ઊલટી હતી.

Posted in ટૂંકી વાર્તાઓ | Leave a comment

Why Indian liberals lost and what they should do

This article is in response to a rare great debate on NDTV on March 14, 2017 in context of BJP’s massive victory in UP election. Three out of four participants were very eminent figures – Dr. Yogendra Yadav, Dr. Pawan Kumar Verma and Ms. Nirmala Seetharaman.

As per ever, I enjoyed the depth, sweetness and succinctness of Dr. Yadav’s analysis of the situation on why liberal parties are losing the mandate. According to him, liberal parties lost the plot for all the four corners of Indian polity – nationalism, secularism, social justice and socialism.

As per ever, I also disagreed with him on some key points. So here is my audacity to express complementary (not complimentary) views to show how a typical right-wing intellectual voter might analyse the situation.


Nationalism: Dr. Yadav wondered how a party with zero contribution towards national freedom struggle is able to hijack the discourse on nationalism. I am no student of history so I won’t debate the veracity of his claims that right-wing had nothing to do with freedom struggle. However, his arguments have some interesting logical flaws.

  • If the sole moral right to claim a space in nationalism debate is whether a party participated in freedom struggle, a lot of political parties younger than the freedom would disqualify. Most notably of them would be AAP. Most AAP supporters weren’t even born before the last major war, much less 1947. Nationalism of today is more important than that of yesterday
  • The other and more dangerous side effect of Dr. Yadav’s argument restricts the nationalism itself to freedom struggle. For example, discounting reliable, voluntary and totally free disaster relief brought by RSS for every disaster the nation faced since its inception wouldn’t qualify as a nationalistic act. The further danger in this discounting is equating RSS’s work with no work done by RJD, for example. In the long run of national well-being, this is a dangerous idea
  • Finally, a very painful point most historians don’t speak about. Freedom from British was brought to only a part of Indian population. A large part of population of India lived under princely states. To them, freedom didn’t mean much. Given Hindu Mahasabha enjoyed patronization from princely states, right-wing ideology came natural to the citizens from those parts. To the British ruled part of population also, British were nothing but an extension of Portuguese, Mughals and like where they didn’t enjoy socio-religious freedom. So there is a thin line between Indian freedom and Hindu freedom, which RSS is able to exploit till day
  • Another key point of nationalism is the socialistic view-point of India as a collection of regional sub-nationalities. With expansion of markets, massive economic immigration within India and ever-increasing inter-marriages, this model is fast breaking down. Socialist parties need to acknowledge the emerging need of pan-India nationalism

Secularism: Dr. Yadav observed that the religious majority considered secularism as appeasement of religious minority and the religious minority felt trapped inside it. This is a very good observation. There are reasons why Indian way of secularism is on the way to spectacular failure.

  • The freedom struggle wasn’t about secularism at all. While cultural diversity and relatively peaceful coexistence were always around, political secularism was imported to India without much debate. I’d say it was Nehruvian and Nehru was no all accepted Gandhi
  • Formation of Pakistan on the basis of religion and non-Muslim cleansing that it followed afterwards made it very difficult to make remaining India a “sarva-dharma-sama-bhaava” state and Congress didn’t have spine to make India secular in “bey-deen”, or Western sense
  • Formation of Bangladesh was a lucky event in the history of India that the two nation theory permanently derailed
  • However, later, Pakistan could successfully continue threatening India’s unity and integrity to the extent of becoming a hub of internationalized Islamic terrorism. Every time there is an Islamic terror event in this connected world, to the horror of all peace-loving and secular Indians, more so from mainstream, peaceful, patriotic and progressive Muslims, secular India is sliding away
  • And all through the history, India never adopted “bey-deen” or the Western model of secularism. The last straw was Shah Bano case mishandling by Rajeev Gandhi. After that, the fig leaf of secularism has fallen off.

Social Justice: Dr. Yadav pithily observed that at some point of time social justice turned into casteism and ceased to appear as justice. Nothing can be truer.

  • The grip of castes didn’t die with time contrary to the hopes at the time of independence. On the contrary, the very means of eradicating caste – reservations and all – resulted in another caste bastion which no political party or thinker has guts to challenge
  • The need for caste based reservations and associations hasn’t also reduced, in part thanks to failed family planning program, which kept supply of the needy ever-increasing
  • Absence of positive encouragement for breaking castes – like reservations for first generation children of inter-caste marriage are absent
  • Condoning a reservation system without unanimously agreed upon expiration condition is nothing but creation of another privileged class

Socialism: Dr. Yadav expressed wonder how socialism has become a target of hatred for both the rich and the poor class.

  • It is true that after the fall of Berlin wall, it is no longer fashionable overtly to be a socialist
  • Looking at Indian society we fail to see the rich and the poor. Every Indian is richer than some and poorer than some other. Recent upwards mobility of masses has grayed the difference even more. Millions are migrating from their home-towns, home-states and even India or Asia, make fortunes and transition to the “next higher” level, including yours truly. Black-and-White class-based thinking and theoretical Marxist division has gone with the wind in the century of knowledge workers.
  • However, even BJP needs some socialism to stay afloat. Take for example, the appeal of the PM to let go LPG subsidy so that Ujjwala scheme can succeed. The PM did make Robinhood-ish announcements for demonetization. To the frustration of pure capitalists, Modi government has taken Keynesian approach to grow the economy.

So, where does the new, future opposition stand for 5-10 years?

Nationalism: Indian mass has bought a fairly conservative brand of nationalism.

  • At least supporters to sloganeering of “Hindustan ki barbadee tak  jung chalegee, jung chalegee” aren’t likely to be entertained by the political future.
  • While having good relations with Pakistan will remain the most desirable diplomatic outcome, advocating that in public should be packaged only by a champion communicator.
  • Indians have tasted success – be it topping GDP charts, ISRO, IT industry, Olympics. Indian mass wants to hear story of success. Doubting surgical strikes and likes leads an Indian voter to believe her own ability is being doubted. Such doubts should be expressed within limits.
  • There should be a model for gradual dilution of sub-nationalistic identities into a common Indian identity.

Secularism: This is a worthy goal appreciated by masses and can be pursued without much fear.

  • The goal of secular movement should be shifted from “sarva-dharma-sama-bhaava” to separation of church and state, like West. One very popular step could be to eliminate all holidays except national holidays (ironically pet idea of Dr. Murali Manohar Joshi). Ideal state to start such a revolution is Karnataka, where Congress still rules the state, or Bihar, where Nitish Kumar rules hearts.
  • Bringing up Muslim Personal Law to the Turkey’s parallel will yield political dividends from aspirational Muslim youth and reactionary Hindu society. There is enough anxiety in Muslim parents about increased Wahabi/Saudi influence. Offering Turkish alternative will win their hearts also.
  • Yet tougher goal is to work for LGBT rights. This is a right thing to do and can go against grain of every religion except Buddhist. Unfortunately there is no census data on concentration of LGBT population and the vote bank is non-existence. Looking at much younger nation of South Africa as a model is likely to also mobilize conservative Hindu votes to more progressive acceptance.
  • Softer messages on foolishness of religious bigotry could be formed and marketed. For example, support to a vaccination drive could be declared as a “war against killer of a million Hindu/Muslim/… children” driving the right point, to the right audience, with right message.

Social Justice: Here the nation has missed the train. Society and perceived roles of members of society have moved faster than laws and the vested interests.

  • An honest acceptance has to be made about abuse of reservation system, rather than stoking fire to agitations for reservations by more castes, as it is done now. Siding with likes of Hardik Patel isn’t going yield short-term returns with long-term losses.
  • While no political party can afford to oppose reservation by birth, positive reservation can always be argued for. For example, reservation for the first generation of children of inter-caste marriage to accelerate formation of caste-less-society.
  • The LGBT point mentioned above can also serve as a powerful social justice narrative.
  • Large erosion to the social justice votes simply has to do with inability of successive liberal regimes to execute at the rate of rising aspiration, against Modi, who could deliver. Identifying focus states still ruled by opposition and mindlessly executing on basic duties is bound to regain that confidence in delivery. The downside of this approach is that like Modi, a chief minister is likely to become more popular a leader than the central leadership. Ego has been the single biggest problem of left-of-the-center so this is easier said than done.
  • Yet another positive narrative can be generated in the theatre states (like Karnataka or Bihar) by bringing down traditional bastions of corruption – RTO, police and land registration. This is another point which will test commitment to the cause because no party in no state has chosen to cut this umbilical cord of corruption
  • And finally, with careful communication, it is possible to draw public attention to the “judicial paralysis” and overall need to speed up justice. Given Merkel-like tendency of Modi to hijack valid points of opposition agenda, this point can be reserved for the poll year.

Socialism: There is no alternative to socialistic discourse in a developing country like India. While freebies and concessions may still work for votes, overall narrative is shifting fast to a capitalistic point of view. Even collapse of globalization or globalism will not stop this phenomenon. As I mention above, even BJP needs a touch of socialism.

  • Undoing or talking of undoing uncomfortable measures like DBT or withdrawal of subsidies is just going to make it worse. Stop.
  • Rather, going for socialistic measures like in West – better medical, Long Term Disability, Short Term Disability claims, better consumer protection measures etc. will capture popular imagination.
  • Engaging into win-win socialism with companies is likely to capture the mood of the nation more. This will be a marked departure from “hargeez na rookegee ab hartaal hamaaree” confrontational spirit of the past. For example, encouraging centralized processing of cattle manure into biogas by dairies and projecting it as a measure to income enhancement measure

Well, at the end, a system has to run in balance. A free hand to left thinking has hurt us when the right didn’t have voice. A free run to the right thinking will also hurt us when the left is silenced.

For me, I will remain a right-wing intellectual till I am convinced that a poor man is poor ALWAYS because of a rich man’s fault.

Posted in નિબંધો | Leave a comment

એવોર્ડ વાપસી – એક દંભ

હમણાં કેટલાક લેખકો, ઇતિહાસકારો, ફ઼િલ્મ નિર્માતાઓ અને જૂજ વૈજ્ઞાનિકોએ સમાજમાં વધતી જતી અસહિષ્ણુતા અને કેન્દ્ર સરકારની તે સામેની ઉદાસીનતા સામે વિરોધ કરવા પોતાને મળેલા એવોર્ડ પાછા આપવાનું આંદોલન ચલાવ્યું છે. એમણે બે ઘટનાઓને કેન્દ્રિત કરી છે: એક તો ઉત્તરપ્રદેશના દાદરી ગામમાં ગૌમાંસભક્ષણની અફ઼વાને આધારે અખલાક઼ નામના નિર્દોષની હત્યા અને બીજું કર્નાટકમાં જાણીતા રેશનાલિસ્ટ શ્રી કલબુર્ગીની હત્યા.


ભાઈ અખલાક઼ની હત્યા ચિંતાજનક છે. ટોળાંનો ન્યાય ક્યારેય ચલાવી લેવાય નહીં. ભાઈ અખલાક઼ે કોઈ મનુષ્યને મારીને ખાધો હોય તો પણ નહીં. ઉપરાંત એક હિન્દુ તરીકે મનુષ્યેતર જીવોને પીડા પહોંચાડવી તે પણ નિંદનીય છે તો એક મનુષ્ય, એક ભારતીય જવાનના પિતા એવા અખલાક઼ ભાઈની છેક હત્યાની તો ક્યાં વાત કરવી?

શ્રી કલબુર્ગીની હત્યા તો અતિનિંદનીય છે. પહેલું તો એમાં ટોળું પણ નહોતું. ઉપરાંત, હિન્દુ ધર્મમાં નાસ્તિકતા અને ભૌતિકવાદ અને વેદોની નિંદા – બધું જ છેલ્લા ત્રણ હજારેક વર્ષોથી ચાલે જ છે. જાણીતી ત્રણ નાસ્તિક વિચારધારાઓ – જૈન, બૌદ્ધ અને લોકાયતન (ચાર્વાક) જે-તે સમયે પ્રચલિત માન્યતાઓનો વિરોધ કરે જ છે. એક રેશનાલિઝમ ઉમેરાવાથી હિન્દુ ધર્મ જ વધુ મજબૂત બનવાનો હતો. શ્રી કલબુર્ગીએ હિન્દુ ધર્મની વર્તમાન માન્યતાઓ પર કુઠારાઘાત કર્યો પણ હોય તો પણ સમાજનો બૌદ્ધિક વર્ગ હિંદુ ધર્મમાં અવધ્ય છે. શ્રી કલબુર્ગીની હત્યા કરીને હિન્દુ હિતની રક્ષા નથી થઈ, હિન્દુ ધર્મનું અહિત થયું છે.

આવી હત્યાઓ હિન્દુ હિતની વાત નથી.


મારા પિતાજીએ મને દંભ ગોતવાનો સરળ રસ્તો શિખવેલો છે. જ્યારે સમજણ ન પડે કે સામેની વ્યક્તિ મૂર્ખ છે કે આપણને મૂર્ખ બનાવે છે ત્યારે સામેની વ્યક્તિ દંભી છે તેમ સમજવું. મારે મતે, આ કસોટી પ્રમાણે, કેન્દ્ર સરકારનો વિરોધ કરી રહેલા આ બૌદ્ધિકો દંભી છે.

  1. સહિષ્ણુતા છે શું? કલબુર્ગી અને સલમાન રશ્દી બન્નેને એક ત્રાજવે તોળવા જોઇએ કે નહીં? જો હા, તો બૌદ્ધિકોએ અત્યાર સુધી એવોર્ડ દબાવી રાખીને શો ફ઼ાયદો કાઢ્યો? – જો રશ્દી વખતે વિરોધ કર્યો હોત તો કલબુર્ગી આજે જીવતા હોત! જો ના, તો સહિષ્ણુતાનો આગ્રહ જે-તે ધર્મના ઝનૂનીઓના હાથે મૃત્યુના ભયના વ્યસ્તપ્રમાણમાં રાખવાનો છે? “હિન્દુ ધર્મઝનૂનીઓ એમની માન્યતાઓનો વિરોધ કરીએ તો આપણને મારી નાખે તેની શક્યતા મુસ્લિમ ધર્મઝનૂનીઓ એવું કરે તેના કરતાં ઓછી છે માટે હિન્દુઓને સહિષ્ણુતા માટે સમજાવો” એ કાયરતા છે. એવા કાયર લોકોને બૌદ્ધિક ગણીને, સન્માનીને સમાજ ખોટું નથી કરી રહ્યો?
  2. આઝાદી પછી ખરેખર દેશમાં ધાર્મિક અસહિષ્ણુતા વધી છે ખરી? ૧૯૪૭માં તો આપણે લાખો મારી નાખ્યા હતા! ૧૯૮૪માં, ૧૯૯૨માં કે ૨૦૦૨માં તો ધર્મના નામે આજ કરતાં અનેક ગણા વધુ લોકો મર્યા હતા! ઇતિહાસકારોએ તો આંકડા માંડવા જોઇએ ને? ૧૯૯૨માં રોમીલા થાપરને પોતાના એવોર્ડ કેમ પાછા આપવાનું યાદ ન આવ્યું? રોમીલા થાપરને આંકડા માંડતા આવડતા નથી કે માંડવા નથી? ૧૯૪૦ના દાયકામાં યુસૂફ઼ ખાને દિલીપ કુમાર બનવું પડ્યું હતું – પણ આજે તો શાહરૂખ ખાનની દેશભક્તિ માટે ભા.જ.પ.ના જ કેટલાક નેતાઓ સાખ પુરાવવા તૈયાર થાય છે. એ વાત અસહિષ્ણુતામાં વધારો દેખાડે છે કે ઘટાડો?
  3. ફ઼્રાન્સમાં ચાર્લી હેબ્ડોના સમયે આખું ફ઼્રાન્સ અસહિષ્ણુ થઈ ગયું કે નહીં? જો હા, તો આમાંના ઘણા બૌદ્ધિકોએ ત્યારે એમ કેમ કહ્યું કાર્ટૂનિસ્ટે ધાર્મિક લાગણીઓનો ખ્યાલ રાખવો જોઇતો હતો? જો ના, તો “આજથી સાઠ-સિત્તેર વરસ પહેલાં લાખોને ધર્મને નામે મારીને વિભાજિત થયેલો આપણો દેશ વોલ્તેરની ભૂમિથી પણ વધુ સહિષ્ણુ કેમ નથી થઈ ગયો” એ ઉતાવળે આંબા પકવવાની વાત છે તે બૌદ્ધિકો સમજતા નથી કે આપણને સમજવા દેવા માગતા નથી?
  4. અસહિષ્ણુતા સમાજમાં છે કે સરકારમાં? ક્યા સરકારી અધિકારીએ ભાઈ અખલાક઼ને લપડાક પણ મારી? “કરડે માંકડ અને માર ખાય ખાટલો” એ ન્યાય છે કે નથી? જો હોય, તો ભાઈ અખલાકની દુર્ભાગ્યપૂર્ણ હત્યા એ ન્યાયે જ થઈ છે. જો ન હોય, તો બૌદ્ધિકોએ વિરોધ સમાજ સામે કરવો જોઇએ, નહીં કે સરકાર સામે. બૌદ્ધિકો આ સમજતા નથી કે સમજાવવા માગતા નથી?
  5. એવોર્ડ સરકાર આપે છે? ના. એવોર્ડ તો સાહિત્ય અકાદમી આપે છે. સાહિત્ય અકાદમી સરકારથી સ્વતંત્ર છે કે નથી? જો હા, તો કાયદો અને વ્યવસ્થાની જવાબદારી સરકારની પણ નહીં અને સાહિત્ય અકાદમીની છે? જો ના, તો માત્ર સાહિત્ય અકાદમીના એવોર્ડ જ શા માટે પાછા આપો છો? જો લાગતો-વળગતો ન હોય તેવો ત્યાગ અખલાક઼ ભાઈને ન્યાય અપાવવાનો છે તો બૌદ્ધિકોના લગનમાં એમના સસરાએ આપેલ વરવાઘો પણ પાછો આપવો જોઇએ!
  6. મોદીને સત્તાલોભી ગણીને ગાળો ભાંડવાની છે કે એના હાથમાં વધુ સત્તા મૂકવાની છે? બૌદ્ધિકો સંઘીય વ્યવસ્થા સમજી નથી શકતા એટલા અબૌદ્ધિક છે કે આપણને મૂરખ બનાવે છે? કર્નાટક અને ઉત્તર પ્રદેશમાં કેન્દ્રએ કાયદો-વ્યવસ્થા ચલાવવાનાં છે? તો સંઘીય વ્યવસ્થા વિષે એમણે શું કહેવાનું છે?
  7. આ એવોર્ડ પાછા આપીને કશો જ શક્કરવાર નીકળવાની બૌદ્ધિકોને શ્રદ્ધા છે કે દેખાડો જ ચાલી રહ્યો છે? જો દરેક એવોર્ડ પાછો આપવાથી એક હિંસાની ઘટના અટકે છે તો અત્યાર સુધીના તમામ અપાયેલા એવોર્ડ પાછા અપાઈ જશે તે દિવસ પછી આપણે શી રીતે હિંસા રોકીશું? અને એમ જ હતું તો ગોધરામાં ટ્રેઇન બળતાંવેંત જો એવોર્ડ પાછા અપાઈ ગયા હોત, તો ૨૦૦૨ની અનુ-ગોધરા હિંસા અટકી શકી હોત. નયનતારા સહગલને ત્યારે પાછો આપવા એવોર્ડ ઘરમાંથી નહોતો જડતો?
  8. કુલ અપાયેલા એવોર્ડના ૧% પણ હજુ પાછા નથી આવ્યા. નયનતારા સહગલના જ કુટુંબમાં ત્રણ ભારતરત્ન ગયા છે – નહેરુ, ઇન્દિરા અને રાજીવને – અને એને પાછા આપવાનું એ લોકોનું જ નામ વટાવી ખાનારાને યોગ્ય નથી લાગ્યું. ૩૦% લોકોના મત લઈને ચડી બેઠેલા મોદીની સામે માત્ર ૧% બૌદ્ધિકોનો વિરોધ – આંકડાશાસ્ત્રની રીતે આવા વાહિયાત વિરોધનો કોઈ અર્થ છે ખરો? વળી જેણે એવોર્ડ પાછા આપવાની શરૂઆત કરી છે તે બધા શુદ્ધ હેતુસર એમ કરે છે કે કેમ? એક નહેરુ કુટુંબનું સભ્ય, એક “આપ”નું પ્રદેશપ્રમુખ!!! એમને તો એમના ભાણીયા-ભત્રીજા બીજે વરસે એવા એવોર્ડ પાછા આપી જશે. રહી જશે મુનવ્વર રાણા! જે લોકોએ એવોર્ડ પાછો નથી આપ્યો કે સ્પષ્ટ પણે નથી આપવા માગતા (દા.ત. શ્રી કમલ હાસન) તે બધા પથ્થરદિલો વિષે બૌદ્ધિકોનું શું માનવાનું છે?

આવા દંભી વિરોધથી તો સમાજને નુક્સાન જઈ રહ્યું છે. બૌદ્ધિકો, રેશનાલિસ્ટો અને મુસ્લિમો વધુ અળખામણા થઈ રહ્યા છે. અરે, ખરેખર વિરોધ કરવો હોય તો સમાજનો વિરોધ કરો. સરસ્વતીનાં સંતાનો છો તો એવી કૃતિઓ રચો અને પોતાની કીર્તિને આધારે ફેલાવો કે બીજા અખલાક઼ભાઈ, બીજા કલબુર્ગી, બીજો ચાર્લી હેબ્ડોનો કાર્ટૂનિસ્ટ કે બીજાં ગૌભક્ત ગીતાબેન મરે નહીં.

સમાજ સરકાર બનાવે છે, સરકાર સમાજ નથી બનાવતી.


Posted in નિબંધો | 1 ટીકા